Doğu Anadolu'nun Görkemli Stratovolkanı
Tendürek Dağı, Ağrı ve Van illerinin arasında, İran sınırının yakınında konumlanmış oldukça büyük bir stratovolkandır. Nuh'un Gemisi'nin muhtemel konumu yakınlarında yer almasıyla da bilinen bu heybetli yanardağın kurumuş lav akıntıları, düz bir arazi üzerinde yaklaşık 650 kilometrekarelik son derece geniş bir alanı kaplamaktadır. Dağın yamaçları oldukça yumuşak eğimli olup, ismini aldığı kalkan şeklini andıran özgün bir morfolojik yapıya sahiptir.
Çift Kraterli Zirve Yapısı ve Topografya
Tendürek Dağı'nın zirvesinde iki belirgin krater yapısı yer almaktadır. Volkanın en yüksek noktasını oluşturan daha büyük batı zirvesi (Büyük Tendürek), 3.500 metreyi aşan yüksekliğe, 250 metre yüksekliğe ve 1 kilometre çapa sahiptir. Doğu tarafta ise Küçük Tendürek olarak adlandırılan, yaklaşık 100 metre yüksekliğinde ve 800 metre çapa sahip diğer bir zirve bulunur. Ana kraterden çıkan lav akıntıları geçmişte Küçük Tendürek'i yutmuş ve kraterler arasındaki yükseklik farkının azalmasına yol açmıştır. Huni şeklindeki batı kraterinin doğu kenarında silindirik trakit bir diken bulunurken, doğu krateri ise çoğunlukla düz ve sıcaktır.
Krater Gölü ve Aktif Kükürt Bacaları
Küçük Tendürek'in zirvesinde 400 metre çapında bir krater gölü yer almaktadır. Bu krater kenarındaki 1–2 metre derinliğindeki çukurlardan yaklaşık 50 °C sıcaklığında buhar çıkışı gerçekleşmektedir. Buna karşın, Büyük Tendürek'in 200 metre derinliğindeki kraterinde su bulunmamaktadır. Ancak bu kraterden de sıcak su buharları ve hidrojen sülfür (H2S) gazları çıkmaya devam etmektedir. Çıkan bu gazların ayrışması sonucunda krater kenarlarında sarı renkli kükürt mineralleri birikmektedir. Kraterlerdeki bu sıcak buhar bacaları ve gaz çıkışları, dağdaki volkanik faaliyetin henüz tam anlamıyla sona ermediğini açıkça kanıtlamaktadır.
Jeolojik Tarihçe ve Tektonik Dinamikler
Nemrut Kalderası ve Ağrı Dağı ile birlikte Van Gölü'nü çevreleyen volkanik grubun önemli bir parçası olan Tendürek Dağı, yaklaşık altı milyon yıl önce başlayan bir kıtasal çarpışmanın sonucunda oluşmuştur. Tendürek'teki volkanik aktivite yaklaşık 250.000 yıl önce başlamış olup günümüzde de devam etmektedir. Trakit kubbeleri ile akışkan bazaltik pāhoehoe lav akıntıları üreten yanardağ, Hawaii adasındaki volkanlar gibi akışkan lav püskürtme özelliğiyle bilinir. Tarihsel kayıtlara göre en son volkanik aktivitesini 1855 yılında gaz ve kül püskürterek gerçekleştiren dağın magma boşluğu, 1993 yılından bu yana çökmekte olup yanardağın bir durgunluk aşamasına girdiğini göstermektedir.
Çevresel Etkiler ve Sismik Konum
Türkiye'nin yoğun sismik aktiviteye sahip Akdeniz Deprem Kuşağında yer alan Tendürek Dağı, kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanan iki uzun sağ yönlü yanal atımlı fayın arasında konumlanmıştır. Çevresindeki en büyük yerleşim yeri olan Doğubeyazıt'a yaklaşık 25 kilometre uzaklıkta bulunan yanardağın 30 kilometrelik etki alanında 170.000'den fazla insan yaşamaktadır. Ayrıca sistemin çevresel etkileri olarak, dağın etrafındaki soğuk su kaynaklarında flor zenginliği saptanmış ve Tendürek'in güneyindeki Çaldıran merkezinde zemin üzerinde magma kökenli karbondioksit (CO2) çıkışları tespit edilmiştir.