Tbeti Kilisesi'nin Tarihi ve Kökeni
Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı eski adı Tbeti olan Cevizli köyünde yer alan Tbeti Kilisesi, orta çağda Gürcülerden kalma ve günümüzde büyük ölçüde yıkılmış tarihi bir yapıdır. Tbeti Manastırı'nın ana kilisesi olan bu yapı, Tao-Klarceti’nin Eristavisi ve Kuropalat I. Gurgen’in oğlu olan Bagratlı Aşot (Aşot Kuhi) döneminde, onun 918 yılındaki ölümünden önce inşa edilmiştir. Kilisenin ilk planı, 6. yüzyılın ortalarında Gürcistan'da ortaya çıkan merkezi yapı anlayışına dayanmaktadır. Yunan haçı şeklindeki zemin planı, batıya doğru genişletilerek Gürcü kilise mimarisinin temelini oluşturmuştur.
Genişletilme Dönemi ve Kültürel Önemi
11. yüzyılın ilk yarısında kilisenin bazı bölümleri yeniden inşa edilmiş ve genişletilmiştir. Bu süreç, 1027 veya 1028 yıllarında Tbeti yakınlarında bir kale ve kule inşa ettiren baş rahip Saba Mtbevari'nin görev süresi boyunca gerçekleşmiş olabilir. Manastırın yakınındaki bu kaleye "Sveti" (sütun) adı verildiği, 11. yüzyıl tarihçisi Sumbat Davitisdze'nin "Bagratlıların Tarihi" adlı eserinde belirtilmektedir. Tbeti, Aşot'un hükümdarlığı sırasında önemli bir dini ilim merkezi haline gelmiştir. Keşiş Giorgi Merçule'nin 951 yılında kaleme aldığı "Grigol Hantsteli'nin Yaşamı" adlı hagiografik eserde bölgedeki manastır topluluklarının sosyal yaşamı detaylıca anlatılmaktadır. Göl anlamına gelen "tba" kelimesinden türeyen Tbeti, "birçok gölü olan yer" anlamına gelmektedir.
Osmanlı Dönemi Araştırmaları ve Camiye Dönüştürülmesi
Geç dönemde kilise hakkında bilgi veren en önemli kişilerden biri, 1874 yılında bölgeye seyahat eden Rus ordusu generali Giorgi Kazbegi'dir. Kazbegi, Tbeti Kilisesi'nde kilisenin bağışçıları listesini (Tbetis Sulta Matiane) bulmuştur. Bu listede Tevdore Tbelisdze ile karısı Huaşay ve İvane Tbelisdze ile karısı Saydani gibi yöre halkının taşıdığı tarihi isimler geçmektedir. Ardından 1879'da Gürcü tarihçi Dimitri Bakradze ve 1888'de Rus mimar Andrey Mihayloviç Pavlinov bölgeyi inceleyerek zemin planı ve fotoğraflar yayımlamıştır. 1880'lerde herhangi bir yapısal değişiklik yapılmadan camiye dönüştürülen kilisenin içindeki freskler ve tasvirler bu dönemde zarar görmüştür. 1889 yılında köyde manastır taşları da kullanılarak yeni bir cami inşa edilince kilise cami olmaktan çıkmış ve 20. yüzyılın başlarında büyük ölçüde yıkılmıştır.
Hüzünlü Yıkılış Süreci ve Mimari Özellikleri
Tbeti Kilisesi, 1904 yılında dilbilimci Nikolay Marr ve 1960 civarında Nicole ile Jean-Michel Thierry tarafından incelenmiştir. Ancak 1961 yılında dönemin Şavşat kaymakamının emriyle yapıya dinamit yerleştirilerek patlatılmış, kilise büyük ölçüde yıkılmış ve zarar gören kubbesi daha sonra çökmüştür. Yapılan araştırmalara göre kubbeli ve haç planlı olan kilisenin kubbe kasnağı içte dairesel, dışta ise onaltıgen biçimindedir. Ayrıca batı kolunun kuzey duvarında veya kuzeybatı sütununun üzerinde, kilisenin banisi Aşot Kuhi'yi elinde kilise maketi tutarken gösteren 1,13 metre yüksekliğinde gri taştan oyulmuş ünlü bir yüksek kabartma bulunmaktaydı. Yapıda 1973 ve 1981 yıllarında Vahtang Cobadze de incelemelerde bulunmuştur.