Sardes Sinagogu, Türkiye'nin Manisa ilinde bulunan antik bir sinagogdur. Tarihi kaynaklara göre Sardes, MÖ 133'te Roma İmparatorluğu'nun bir parçası olana kadar birçok yabancı hâkimiyetin altına girmiştir. Şehir, daha sonra Roma eyaleti olan Lidya'nın idari merkezi hâline gelmiştir. MS 17 yılında gerçekleşen yıkıcı depremin ardından yeniden inşa edilen Sardes, Roma hakimiyeti altında son derece varlıklı ve konforlu bir yaşam sürdürmüştür.
Tarihsel Kökenler ve Yahudi Cemaati
İnanışa göre Sardes, MÖ 3. yüzyılda bir Yahudi cemaatine sahip olmuştur. Bunun başlıca sebebi, Kral III. Antiyokus'un Babil'in de dâhil olduğu çeşitli ülkelerden Yahudileri Sardes'e taşınmaya teşvik etmesidir. Tarihçi Josephus Flavius, MÖ 50-49'da Lucius Antonius adına bir fetva yayınlandığını belirtir. Bu fetvada, Roma yurttaşı olan Yahudilerin atalarının kanunlarınca kendilerine ait bir yerde meclis kurdukları ifade edilmiştir. Metinlerde geçen 'kendilerine ait bir yer' ifadesinin genellikle Sardes Sinagogu anlamına geldiği kabul edilir. Josephus Flavius ayrıca, MÖ 1. yüzyılın sonlarında genel vali olan Caius Norbanus Flaccus'un da Sardes'teki Yahudilere dinlerini özgürce uygulamalarına ve hatta Kudüs Tapınağı'na bağışta bulunmalarına izin verdiğini aktarmaktadır.
Arkeolojik Kazılar ve Eşsiz Mozaikler
1958 yılından beri Harvard ve Cornell Üniversiteleri, Sardes'teki yıllık arkeolojik kazıların sponsorluğunu yapmaktadır. Bu kazılarda 80 adet Yunanca ve 7 adet İbranice yazıt ile görkemli mozaik zeminler ortaya çıkarılmıştır. Keşfedilen bu yapı, antik çağlara ait batı diasporasındaki belki de en etkileyici sinagogdur. Sardes Sinagogu'nun keşfi, son Roma dönemindeki Yahudilik ile ilgili eski varsayımların geçerliliğini yitirmesine neden olmuştur. Anadolu'daki Yahudi cemaatlerinin toplumsal hayatiliği ve Roma'daki Yahudilerin sivil topluma entegre olduğu bu kazılarla açıkça kanıtlanmıştır.
Manisa Yahudi Cemaatinin Tarihsel Süreci
Bizans döneminden itibaren bölgede dua eden bir Romanyot Yahudi cemaati mevcuttu. 1492 yılından sonra İspanya'dan kovulan Sefarad Yahudilerinin de katılımıyla cemaat genişlemiş; Lorca ve Toledo adında iki yeni sinagog kurulmuştur. 19. yüzyılın sonunda Alliance Israelite Universelle tarafından biri erkekler (1891) diğeri kızlar (1896) için olmak üzere iki okul açılmıştır. 20. yüzyılda 40.000 kişilik toplam Yahudi cemaatinin 2000'i Manisa'da yaşamaktaydı. 1919-1922 yılları arasındaki işgal ve çekilme döneminde çıkan yangınlarda birçok Yahudi enstitüsü ve mekân yanmıştır. Bu sürecin ardından cemaat üyelerinin büyük kısmı Fransa, Güney Afrika, ABD ve İsrail'e göç etmiş, zamanında üç mezarlığı bulunan Manisa'da günümüzde Yahudi nüfusu kalmamıştır.