Panaskerti Yerleşiminin Köklü Tarihçesi
Erzurum ilinin Olur ilçesine bağlı Aşağıkaracasu Mahallesi, tarih boyunca büyük öneme sahip olmuş kadim bir yerleşim yeridir. Tarihsel adı Panaskert veya Gürcüce yazılışıyla Panaskerti (ფანასკერტი) olan yerleşim, Tao-Klarceti bölgesinin en önemli stratejik merkezleri arasında yer almıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirdiği bu bölge, 1595 tarihli mufassal tahrir defterinde Panaskerd-i Rabat adıyla kaydedilmiştir. O dönem Gürcistan Vilayeti'ne bağlı Penek livasının idari merkezi olan yerleşim, 30 köyden oluşan geniş bir nahiyeyi yönetmekteydi.
Stratejik Bir Merkez: Panaskerti Kalesi
Bölgenin savunmasında ve idaresinde kritik bir rol oynayan Panaskerti Kalesi, Orta Çağ boyunca Tao-Klarceti bölgesinin en önemli siyasi merkezlerinden biri olmuştur. Birleşik Gürcistan Krallığı'nın kurucusu olan III. Bagrat, krallığın merkezi otoritesini güçlendirmek amacıyla Klarceti ve Şavşeti yöneticilerini bu kalede ortadan kaldırmış ve kendisi de 1014 yılında Panaskerti Kalesi'nde vefat etmiştir. Bölgenin ünlü feodal ailesi olan Panaskerteli hanedanı da ismini bu stratejik kaleden almaktadır. Köyün batısındaki bir tepede yer alan, kireç harcı kullanılarak inşa edilmiş 72 x 46 metre ebatlarındaki bu devasa kale yapısı, günümüze büyük ölçüde yıkılmış olarak ulaşmıştır.
Tarihi Kilise Kalıntıları ve Mimari Miras
Geçmişte tek bir büyük yerleşim olan Panaskerti sınırları içerisinde varlığı bilinen beş kiliseden dördü Aşağıkaracasu köyü sınırlarında yer almaktadır. Bu kutsal yapılardan ilkinin üzerine kurulduğu alan bugün bir evin bahçesi durumundadır ve yapıdan geriye hiçbir iz kalmamıştır. Köyün güneydoğusundaki bir tepede yer alan ikinci kilise de tamamen yıkılmış durumdadır. Geç dönemde inşa edilen üç apsisli bir Ermeni kilisesi ise sonraki süreçte camiye dönüştürülmüştür. Dördüncü kilise ise köy merkezinin yaklaşık 6 kilometre kuzeydoğusunda, mezra evlerinin hemen yanında bulunmaktadır. 1907 yılında bölgeyi ziyaret eden Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, o dönemde kale ve kiliselere ait nitelikli taşların cami ve evlerin inşasında kullanıldığını kaydetmiştir.
Demografik Gelişim ve Coğrafi Konum
Aşağıkaracasu, yüzyıllar boyunca dinamik bir demografik yapıya sahip olmuştur. 1595 yılında 40 Hristiyan hanenin yaşadığı yerleşimde, 1835 yılında 70 hanede 198 erkek nüfus kaydedilmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Berlin Antlaşması ile Rusya İmparatorluğu'na bırakılan köy, Rus kaynaklarında Nijniy Panaskert adıyla anılmış ve 1886 yılında 597 kişilik nüfusa ulaşmıştır. 1928'de Beneskerd-i Süfla, 1940'ta ise Aşağı Peneskirt olarak adlandırılan köyün ismi, yabancı kökten geldiği gerekçesiyle 1959 yılında Aşağıkaracasu olarak değiştirilmiştir. Erzurum il merkezine 184 kilometre, Olur ilçe merkezine ise 12 kilometre uzaklıkta bulunan yerleşim, Olur-Oltu il yoluna 9,4 kilometrelik bir köy yolu ile bağlanmaktadır.