Orcohi (Güney) Kilisesi Tarihçesi
Orcohi (Güney) Kilisesi, tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde ise Erzurum ilinin Oltu ilçesine bağlı ve eski adı Orcohi olan Orucuk köyünde yer alan Orta Çağ'dan kalma bir Gürcü kilisesidir. Köyün 900 metre güneyinde, küçük bir tepenin üzerinde konumlanan bu yapı, günümüze kalıntıları ulaşan iki Gürcü kilisesinden biri olarak bilinmektedir. Kilisenin yaklaşık 100 metre doğusunda ise tarihi Orcohi Kalesi yer almaktadır.
Bölge, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Osmanlı idaresinin 1574 tarihli mufassal defteri kayıtlarına göre, Orcohi köyü 142 haneden oluşan oldukça büyük bir yerleşim yeridir. Bu dönemde köydeki 137 hane Hristiyan olarak kalırken, 5 hane ise Müslüman olmuştur. Köyde bulunan iki kilisenin de Osmanlı döneminden önce inşa edildiği bilinmektedir. Zamanla tahrip olan Orcohi (Güney) Kilisesi, 2016 yılına gelindiğinde büyük ölçüde yıkılmış ve geriye yalnızca belirli kısımları kalmıştır.
Mimari Özellikleri ve Plan Tipi
Kilise, dolgu duvar tekniğinde harç kullanılarak inşa edilmiştir. Günümüzde çok fazla tahrip olmuş yapının sadece kuzey duvarının bir bölümü ayakta kalabilmiştir. Kalıntılardan edinilen bilgilere göre kilise, dıştan dikdörtgen planlı, içten ise batı kolu uzun üç yapraklı yonca (triconchos) plan şemasına sahiptir. Bölgede benzer plana sahip başka kiliseler bulunsa da, kolları dıştan düz duvarlarla sınırlandırıldığı bilinen tek kilise bu yapıdır. Yapının batı kolunun kuzeyinde dikdörtgen planlı bir mekân yer almakta olup, doğu duvarında yarım daire planlı bir nişin bulunduğu düşünülmektedir. Yapıdaki simetrik düzen sebebiyle, batı kolun güneyinde de benzer bir mekânın yer aldığı tahmin edilmektedir.
Cvari Plan Tipi
Mimarideki batı kolunun iki yanındaki mekânlar ve apsisin iki yanındaki birer pastoforyon hücresinin varlığına dayanan yaklaşımlar doğrultusunda, Orcohi Kilisesi önemli bir mimari gruba dahil edilir. Yapı, Gürcistan'ın Mtsheta kentindeki Cvari Manastırı Kilisesi’nde görülen ve “Cvari Plan Tipi” olarak adlandırılan mimari grubun bir örneği olarak kabul edilmektedir.