Stratejik Konum ve Genel Özellikler
Oltu Kalesi (Gürcüce: ოლთისის ციხე), Erzurum ilinin Oltu kent merkezinde yer alan, sarp fakat çok yüksek olmayan kayalık bir tepe üzerinde kurulmuş tarihi bir yapıdır. Savaş kuralları göz önünde bulundurularak son derece stratejik bir geçit üzerine inşa edilen kale, Narman ve Sivri Deresi'nden gelen akarsuların birleşerek Oltu Çayı'nı oluşturduğu bölgede konumlanmıştır. İnşasında düzgün kesme taşların tercih edildiği kalenin dış surları günümüze ulaşamamış olup, günümüzde sadece iç kale kısmı ayaktadır.
Kalenin Tarihçesi
Oltu Kalesi'nin yapım tarihine ilişkin iki farklı rivayet mevcuttur. İlk ve güçlü kabul edilen rivayet kalenin MÖ 400'lü yıllarda (MÖ 4. yüzyıl) inşa edildiğidir. Diğer bir zayıf rivayet ise yapının MÖ 10. yüzyılda Urartular tarafından kurulduğunu öne sürer. Tarihi kaynaklar ve araştırmalar kalenin Gürcü mimarisi özellikleri taşıdığını belirtmektedir. Tarih boyunca Bizans, Gürcü Krallığı, Büyük Selçuklular, Akkoyunlular ve Samtshe-Saatabago hükümdarları gibi pek çok idarenin kontrolünde olan kale, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nun eline geçmiştir. Osmanlı döneminde kervansaray olarak kullanılan ve restorasyon geçiren kale, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasındaki Berlin Antlaşması ile Rusya'ya bırakılmıştır. Rus idaresi döneminde Oltu sancağının idari merkezi olan kasabada Oltu Çayı'nın sol tarafında bir kışla bulunurken, sağında yer alan Oltu Kalesi ise kasabanın eski kısmının merkezidir.
Mimari Detaylar ve Kalıntılar
İç ve dış kale olmak üzere iki ana bölümden oluşan yapının iç kalesine açılan tek kapı güney yönündedir. Kalenin kuzeydoğu meydanında, tarihi yazıtlarından Gürcü azizi Aziz Giorgi adına inşa edildiği anlaşılan altı apsisli ve kubbeli Oltisi Kilisesi'nin (Oltu Kalesi Kilisesi) kalıntıları yer almaktadır. Kalenin kuzey yönünde görece sağlam kalmış iki burçdan soldaki burç ise üzeri kubbe ile örtülerek iç kalede vefat eden Kadı Zinnun adına bir türbeye dönüştürülmüştür. Kalenin doğu kısmında ise geçmiş dönemlerden kalma bir hamam harabesi bulunmaktadır.