Nemrut Dağı (Nemrut Stratovolkanı), Bitlis ilinin Ahlat, Güroymak ve Tatvan ilçeleri sınırları içerisinde, Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan ve Van Gölü'nün batısında konumlanan yüksek dağlardan biridir. Dağın büyük bir bölümü Ahlat ilçesi sınırları içerisinde bulunmakta olup, zirvesinde yer alan kalderanın en yüksek noktası olan Sivritepe 2.935 metre, Doğu Nemrut Tepesi 2.625 metre, güneydeki Tursuktepe 2.828 metre ve batıdaki Nemrut Dağı Tepesi 2.801 metre yüksekliğindedir. Dağın 2.935 metre yüksekliğindeki ana kraterinde Nemrut Gölü yer almaktadır.
Jeolojik Yapısı ve Tarihsel Volkanik Patlamalar
Kuvaterner döneminde oluşmuş tabakalı bir volkan (stratovolkan) sınıfında yer alan Nemrut Dağı'nın volkanik faaliyeti Üst Pliosen döneminde önce andezit, ardından bazalt ve piroklastik materyal çıkışıyla başlamıştır. Pleistosen'de ve sonraki tarihi çağlarda da faaliyet gösteren yanardağın günümüzdeki kaldera görünümü, yaklaşık 100 bin yıl önce gerçekleşen büyük bir patlamanın sonucudur. Bu patlama neticesinde dağın yaklaşık 4.100 metre olan yüksekliği en yüksek tepesi olan Sivritepe seviyesine inmiştir. Yazılı kaynaklara göre kraterin en son 1411 ve 1441 yıllarında faaliyet gösterdiği bilinmekte olup, son lav çıkışları ise 1441, 1597 ve 1692 yıllarında yaşanmıştır. 1441 yılındaki aktivite sonucu "Kantaşı Mevkii" olarak adlandırılan yerde lav akıntıları yaklaşık 10 kilometrekarelik bir alanda etkili olmuştur. Günümüzde sıcak gaz çıkışlarının sürdüğü dağ, jeologlar tarafından Türkiye'nin faaliyete geçebilecek en "riskli" yanardağı olarak gösterilmektedir.
Orta Çağ Kroniklerinde Nemrut Dağı
Tarihsel süreçte Nemrut Dağı'ndaki volkanik faaliyetler çeşitli kroniklerde yer bulmuştur. 15. yüzyıl Ermeni kaynaklarına göre 1441 yılında dağda büyük bir patlama yaşanmış; Kelath (Ahlat) ile Bitlis arasında bulunan bu dağ bir gece ansızens şiddetli gök gürültüsü benzeri seslerle sarsılmıştır. Dağın büyük bir kısmı yarılmış, yoğun siyah dumanların arasından alev sütunları yükselmiş ve çevreye yayılan keskin, boğucu koku birçok kişinin hastalanmasına yol açmıştır. Ayrıca kırmızı taşlar ve devasa kayalar havaya fırlamıştır. Türk kayıtlarında ise dağın kuzey kısmında içinden bazaltik magmayı andıran, demirden ağır ve koyu renkli bir sıvının aktığı bir kanalın varlığından bahsedilmektedir.
Benzersiz İklim ve Mikroklima Özellikleri
Nemrut Dağı ve kalderası, farklı bölgelere ait bitkilerin bir arada yaşaması, göl seviyelerinin sabit kalması, yağış ve buharlaşma dengesinin kurulmuş olmasıyla kendine has bir mikroklima özelliğine sahiptir. Bitlis Deresi'nden esen ılık rüzgarların getirdiği bulutların Nemrut tepelerine çarparıp yoğunlaşmasıyla ilkbahar ve sonbaharda yağmur, kışın ise kar yağışı gerçekleşir. Kalderada en soğuk ay ortalaması -5.9 °C ile Ocak, en sıcak ay ortalaması ise 18.5 °C ile Temmuz'dur. Yıllık ortalama sıcaklığın 5.7 °C olduğu bu alandaki doğal vejetasyon içerisinde %4.6 oranında Akdeniz florası bitkileri bulunmaktadır.