Mescit Dağı, Erzurum ili sınırları içinde yer alan ve Türkiye'nin 3000 metrenin üzerindeki önemli yükseltilerinden biridir. Erzurum şehir merkezinin kuzeyinde konumlanan dağ, 3255 metrelik zirvesiyle aynı zamanda Çoruh Nehri'nin kaynağını oluşturur. Alt Tersiyer andezit ve trakiandezitlerden meydana gelen Mescit Dağı, kuzey-güney yönünde yaklaşık 30 kilometre uzunluğa, doğu-batı yönünde ise 20 kilometre genişliğe sahiptir. Dağ kütlesi; doğuda derin yarılmış Tortum Vadisi, güneybatıda Karasu'ya kavuşan Baş Çayı (Serçeme), kuzeybatıda Çoruh'a karışan Çermeli Dereleri ve kuzeyde Çoruh Nehri'ne bağlı kollarla sınırlandırılmıştır.
Mescit Dağı, Pleistosen döneminde (muhtemelen Würm buzullaşmasında) glasiyasyona uğramıştır. Dağın yaklaşık 3100 metreye kadar olan kısımları buzullarla örtülmüştür. Özellikle Yedigöller, Viranşehir Gölleri ve Gökdere'nin kabul havzalarında kalınlığı 150-200 metreyi, genişliği 2 kilometreyi, uzunluğu ise 3-5 kilometreyi bulan buzullar oluşmuştur. Bu buzulların aşındırması sonucunda büyük sirkler teşekkül etmiştir. Daha sonra ikinci bir buzullaşma evresi daha geçiren Mescit Dağı'nda, gelişen akarsuların kabul havzalarında karların birikmesiyle küçük sirkler de açılmıştır.
Yedi Göller ve Viranşehir Sirk Gölleri
Mescit Dağı üzerinde beş adet büyük sirk ve bunların içerisine yerleşmiş çok sayıda küçük sirk ile sirk gölü yer almaktadır. Zirvenin hemen batısından başlayıp kuzeye doğru uzanan Yedi Göller Sirki, 6 kilometre uzunluğa ve 2 kilometre genişliğe sahiptir. Taban kısmı organik maddece zengin toprak ve çayır örtüsüyle kaplı olan bu glasiyal tekne içinde 3 adet daimi, 10 adet ise geçici sirk gölü bulunur. Bu alanda 2740 metreden 3105 metreye kadar değişen yüksekliklerde basamaklar halinde dizilmiş yedi sirk yer alır. Dağın güneybatısında ise Viranşehir Deresi kabul havzasında, 2 kilometre genişlik ve uzunluğa sahip glasiyal çanak içerisinde 9 adet sirk gölü barındıran Viranşehir Gölleri bulunmaktadır.
Buzul Vadileri ve Yamaç Parçalanmaları
Mescit Dağı'nda sirklerden sarkan buzulların vadiler boyunca ilerlemesiyle dar alanlarda glasiyal tekne vadiler açılmıştır. Yedi Göller ana sirk yatağının kuzeyindeki Yedi Göller Deresi'nin üst kesiminde tipik glasiyal tekne vadi gelişimi görülmektedir. Bölgedeki eğimin fazlalığı ve akarsuların vadileri geriye doğru şiddetle kazması, buzul vadilerinin bir kısmının fluvial süreçlerle yarılmasına ve tahrip olmasına neden olmuştur. Dağın 3000 metreden yüksek olan dik yamaçlarında ise donma-çözünme süreçlerine bağlı olarak şiddetli parçalanma (konjelifraksiyon) aktif olarak sürmekte ve taş-çakıl blokları yamaç boyunca akmaktadır.