Tarihi Nerdüban Yerleşimi ve Kökeni
Erzurum ilinin Aşkale ilçesine bağlı olan ve günümüzde mahalle statüsünde bulunan Merdivenköy, köklü tarihiyle dikkat çeken önemli bir yerleşim yeridir. Köyün bilinen eski ismi Farsça bir kelime olan ve günümüz dilinde "merdiven" anlamına gelen "Nerdüban"dır. Bölge, tarih boyunca Doğu Anadolu'nun stratejik noktalarından biri olmuş ve özellikle Klasik dönem tarih kitapları ile Osmanlı arşiv belgelerinde adından sıkça söz ettirmiştir.
Osmanlı Dönemi İmar Faaliyetleri ve Vakfiyeler
Tarihi Selçuklu veya İlhanlı dönemlerine kadar uzanan Merdivenköy; Safevi Devleti'nin Doğu Anadolu'daki Sünni katliamları ve saldırıları sırasında büyük zarar görmüş, cami, mescit, türbe ve evleri yakılıp yıkılmıştır. Daha sonra Irakeyn Seferi'ne giden Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman, Erzurum ve çevresinin harap halini görünce bölgenin yeniden canlandırılması talimatını vermiştir. Bu doğrultuda 1540 yılında Nerdüban Köyü Camii yeniden onarılmış ve köyün 720 akçelik bir çiftliği camiye vakfedilmiştir. Belgelerde o dönemde köyde bir mescit ile cami görevlisi imama günlük 2 akçe verildiği bilgisi yer almaktadır. Ayrıca 1591 senesinde de camiye ve vakfiyesine ait kayıt mevcuttur.
Kandil Baba Türbesi ve Manevi Miras
Köyün manevi tarihindeki en önemli figürlerden biri, tarihi kaynaklarda bir Türkmen Evliyası olduğu belirtilen Kandil Baba'dır. Osmanlı dönemi 'Hüseyin' defterinde Mehmet Şeyh veya Şeyh Mehmet adıyla geçen bu zat adına 16. yüzyılda bir türbe ve zaviye kurulmuştur. Zamanla köydeki zaviye sayısı artış gösterse de, bölgede yaşanan depremler, Safevi saldırıları ve Ermeni güçleriyle yaşanan çatışmalar sebebiyle Kandil Baba Türbesi ve Zaviyesi'nin tam yeri günümüzde kaybolmuştur.
Hüzünlü Tarih: Ermeni Çetelerinin Zulmü ve Cinis Katliamı
Köyün yakın tarihinde Ermeni çeteleri tarafından gerçekleştirilen büyük zulüm, talan ve katliamlar yer almaktadır. Arşiv kayıtlarına göre, Ermeni çeteler köyden 60 erkeği zorla alarak çevre köylerden topladıklarıyla birlikte Cinis'e götürmüş ve buralarda öldürmüştür. Merdivenköy bünyesinde de 30'un üzerinde kişi katledilmiştir. Cinis, Merdiven, Tazegül, Abdalcık ve Karabıyık köylerinde toplam 587 Türk katledilerek tarihe 'Cinis Katliamı' olarak geçmiştir. Merdivenköy bu acı olayda en çok kayıp veren üçüncü köy olmuştur. Bu köylerdeki tarihî eserler de harap edilmiştir.
Sosyal Yapı ve Coğrafi Konum
Merdivenköy, tarihi süreçte farklı sülalelerin ve aşiretlerin yerleşim alanı olmuştur. Arşiv kayıtlarında çadırda yaşayan (Hayme Nişin) yörük taifesinden oldukları belirtilen Bestanlı Aşireti (günümüzde Fırat soyadı), Alemdaroğulları (Bayraktar, Atalay, Aktaş, Tuaç), Sarıbeyoğulları (Sarıoğlu, Çimen, Karaduman, Tozan), İspirlioğulları (Sibirlioğlu, Zorba) ve Mamahatunlular (Tungut, Kuca, Tünk) sülaleleri köyün nüfus yapısını şekillendirmiştir. Erzurum il merkezine 69 km, Aşkale ilçe merkezine ise 16 km uzaklıkta bulunan mahalle, Erzincan-Erzurum devlet yoluna 10,4 kilometrelik bir köy yoluyla bağlanmaktadır.