Çanakkale Boğazı'nın Tarihi Geçiş Noktası: Lapseki
Lapseki (Yunanca adıyla Lampsakos), Türkiye'nin Marmara Bölgesi'nde yer alan Çanakkale ilinin Anadolu yakasındaki köklü ve tarihi bir ilçesidir. Deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 13 metre olan ve toplam 821 km²lik bir yüzölçümüne yayılan bu benzersiz coğrafya, Gelibolu ile arasında düzenlenen düzenli feribot seferleriyle boğaz ulaşımında kritik bir geçiş noktası oluşturur. Toplam 30.497 kişilik nüfusa sahip olan ilçede, 2 belde ve 40 köy bulunmaktadır. Lapseki, özellikle dünyaca ünlü kirazları ile tanınmakta ve her yıl coşkuyla gerçekleştirilen geleneksel Kiraz Festivali ile adından söz ettirmektedir. İlçe ayrıca yerel spor faaliyetlerini sürdüren Lapsekispor kulübüne de ev sahipliği yapmaktadır.
Lapseki İsminin Kökeni ve Efsaneleri
Yaklaşık 2.500 yıldan beri varlığını koruyan Lapseki isminin kökeniyle ilgili araştırmalarda iki rivayet öne çıkmaktadır. İlk rivayete göre kent, Helen göçleri öncesinde Pityausa adıyla anılmaktaydı. Foça doğumlu Phoebus ve Blebüsus adlı iki kardeş, Pityausa hükümdarı Kral Mandrom'un hizmetine girdikten sonra Foçalı göçmen kafilesinin buraya gönderilmesi için görevlendirilirler. Göçmenlerin bölgedeki yerli Bebrykos halkının saldırısına uğrayıp öldürülecekleri sırada Kral Mandrom'un kızı Lampseke araya girerek onları ölümden kurtarır. Helen göçmenleri kendilerini kurtaran Lampseke'ye bir tanrıça gibi taparak ele geçirdikleri Pityausa kentine onun adını vermişlerdir. İkinci rivayet ise gezgin Evliya Çelebi'nin (1611-1682) seyahatnamesine dayanmaktadır. Çelebi, deniz kenarında uzak bir seki üzerinde bulunan incirli ormandan bahseder. Türklerin incire "Löp" demesinden ötürü buraya "incirli seki" anlamında Löpseki denildiğini ve zamanla bu adın Lapseki'ye dönüştüğünü yazar.
Antik Çağlardan Savaşların Gölgesine: Kuruluş ve Klasik Dönem
Çok eski bir yerleşim olan antik Lampsakos, Foçalıların ardından MÖ 670 yıllarında Marmara ve Karadeniz kıyılarına yönelen Miletoslular tarafından kolonileştirilmiştir. Bu dönemde Lampsakos'un özellikle şarabı çok ünlüydü; öyle ki İran Şahları I. Darius ve I. Serhas buraya şarap getirtmekteydiler. Boğazın kilit noktasında, Trakya ile Anadolu'nun geçiş güzergâhında bulunan şehir, tarihi boyunca sürekli işgallere uğramış ve büyük göçlerin etkisinde kalmıştır. Pers İmparatorluğu döneminde Daskilion satraplığına bağlanan şehir, Perslere gümüş tazminatı ödemekle yükümlü kılınmıştır. Perslerin ardından Yunan site devletlerinin etkisi altına giren kent, Klasik Çağda (M.Ö. 479-334) Thoukydides'in aktardığına göre surlarla çevrili değildi. Atina-Sparta savaşlarında stratejik rol oynayan Lampsakos, 409 yılında Atinalılar tarafından tahkim edilerek üs haline getirilmiş, ardından Spartalı Komutan Lysandros'un zaferiyle sonuçlanan Aigos-Potamoi (Cumalıdere) muhaberesi sonrasında uzun süre Sparta hakimiyetinde kalmıştır. Helenistik dönemde ise Büyük İskender'in Asya seferi sırasında koruması altına girmiştir.
Roma'dan Bizans'a ve Günümüze Ulaşan Arkeolojik İzler
İskender'in ölümünün ardından Selefkî ve Makedonya krallıklarının hakimiyetine giren şehir, M.Ö. 197 yılında Anadolu kentleri arasında bir ilk olarak Roma'ya heyet gönderip yardım talep etmiştir. M.Ö. 188 yılındaki Apamea Kibatos Antlaşması ile Bergama Kralı Evmenes'in korumasına bırakılan şehir, zamanla Roma hakimiyetine girmiştir. Bizans döneminde Konstantinopolis'in başkent olması ve M.S. 471 yılında Gelibolu'nun tahkim edilmesiyle, yakındaki piskoposluk merkezi Abydos'un da etkisiyle Lampsakos eski ticari önemini yavaş yavaş yitirmiştir. Günümüz Lapseki'sinde antik devirlere ait eserler tam olarak gün ışığına çıkmamış olsa da, 19. yüzyılın sonlarında Roma egemenliği dönemine ait kalıntılar ve Antonine Devri eserleri bulunmuştur. İlk çağ kenti akropolünün bulunduğu tahmin edilen bölgede sur izleri ve çanak çömlek kırıkları tarihin izlerini taşımaktadır. Antik kentin zengin geçmişinin ve adının anısına dikilen görkemli Lampsakos Heykeli ile kış aylarında beyaz örtüye bürünen eşsiz karlı manzaraları, Lapseki'nin köklü tarihini ve doğal güzelliğini gözler önüne sermektedir.
