Çanakkale Boğazı'nın Stratejik İncisi: Lampsakos
Lampsakos Antik Kenti (Grekçe: Λαμψάκος, Latince: Lampsacus ya da Lampsacum), Çanakkale Boğazı'nın doğu yakasında stratejik bir konumda kurulmuş tarihi bir Yunan şehridir. Antik dönemde Troas bölgesinde yer alan bu önemli yerleşimin adı, günümüzde Çanakkale'nin Lapseki ilçesi olarak varlığını sürdürmektedir. Tarih boyunca sakinlerine "Lampsakene" denilen kent, antik kaynaklara göre Miletus ve Phokaia'dan gelen kolonistler tarafından kurulmadan önce Pityusa veya Pityussa olarak anılmaktaydı.
Tarih Sahnesinde Güç Mücadeleleri ve Ekonomik Zenginlik
MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda Lampsakos; sırasıyla Lidya, Pers, Atina ve Sparta gibi büyük güçlerin egemenliğine girmiştir. Pers İmparatorluğu döneminde I. Darius'un atadığı tiranlar Hippoclus ve oğlu Acantides tarafından yönetilen şehir, ünlü şarabıyla da bilinirdi; öyle ki Pers Kralı I. Artaserhas, kendisine şarap tedarik etmesi karşılığında şehri Atinalı devlet adamı Themistocles'e bağışlamıştır. Mykale Muharebesi'nin (MÖ 479) ardından Atina liderliğindeki Delian Birliği'ne katılan kent, birliğe 12 talent gibi yüksek bir haraç ödeyerek zenginliğini kanıtlamıştır. MÖ 4. yüzyıla gelindiğinde ise yalnızca en müreffeh şehirlerin sahip olduğu bir imtiyaz olan altın para basma yetkisine kavuşmuştur.
Büyük İskender ve Anaksimenes'in Kurnaz Dehası
Lampsakos, Pers yanlısı olmakla suçlandığı için Büyük İskender'in gazabına uğrama tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Şehri yerle bir etmekle tehdit eden İskender'i ikna etmek için Lampsakoslu ünlü retorikçi ve tarihçi Anaksimenes arabulucu olarak gönderilmiştir. İskender, onun geliş amacını anlayınca tanrıların üzerine yemin ederek Anaksimenes'in kendisinden isteyeceği her şeyin tam tersini yapacağını söylemiştir. Durumu fırsata çeviren kurnaz filozof, "Lütfen benim için şunu yapın majesteleri: Lampsakos'un kadınlarını ve çocuklarını köleleştirin, tapınaklarını yakın ve şehri yerle bir edin" talebinde bulunmuştur. Yemini nedeniyle eli kolu bağlanan Büyük İskender, istemeyerek de olsa şehri ve halkını affetmek zorunda kalmıştır.
Felsefenin ve Bilimin Antik Kalesi
Lampsakos, felsefe dünyasına yön veren pek çok isme ev sahipliği yapmıştır. Ünlü filozof Anaksagoras, MÖ 434-433 civarında Atina'daki davasından sonra bu kente sığınmış; kent halkı onun onuruna Akıl ve Gerçeklik adına bir sunak inşa ederek yıllık "Anaksagoreia" törenlerini başlatmıştır. Bunun yanı sıra, tarihçi Kharon, Aristo Lisesi'nin üçüncü yöneticisi peripatetik filozof Straton, Platon'un öğrencisi Euaeon, Stoacı Aristocles ve ünlü filozof Epikür'ün geniş arkadaş çevresi (Poliainos, Idomeneus, Kolotes, Leonteus, Batis ve Timocrates) kentin entelektüel derinliğini yansıtan isimlerdir.
Hristiyanlık Dönemi ve Kayıp Lampsakos Hazinesi
Hristiyanlık tarihinde de önemli bir merkez olan Lampsakos, MS 250 yılında İznik'te şehit edilen ve naaşı buraya gömülen Lampsakoslu Trifon'un ebedi istirahatgahıdır. I. Konstantin döneminden itibaren bir piskoposluk merkezii olan şehir, 364 yılında önemli bir piskoposlar konsiline ev sahipliği yapmıştır. Daniel, Harmonius, Konstantin ve John gibi piskoposların görev yaptığı bu merkez, Bizans dönemindeki dini ihtişamını günümüze ulaştıramamış olsa da o devrin görkemini yansıtan ünlü Lampsakos Hazinesi günümüzde Londra'daki ünlü British Museum'da sergilenmektedir.
