Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin yaklaşık olarak ortasında konumlanan Karaca Dağ, Diyarbakır havzası ile Şanlıurfa Platosunu kuzey-güney doğrultusunda ayıran sönmüş bir yanardağdır. En yüksek noktası 1.952 metre (6.404 ft) olan bu görkemli doğal oluşum, akışkan bazaltik lavların yayılmasıyla meydana gelen bir kalkan yanardağ yapısındadır. Yaklaşık 120 kilometre çapa ve 8.000 km²'lik geniş bir alana yayılan Karaca Dağ, %2 gibi oldukça düşük bir yamaç eğimine sahiptir.
Jeolojik Yapısı ve Volkanik Geçmişi
Karaca Dağ'ın oluşumundaki temel neden, Arap levhasının Anadolu Levhasına yaptığı baskı olarak tespit edilmiştir. Bazaltik lavlardan oluşan bu sönmüş kalkan yanardağında püskürmeler üç farklı dönemde gerçekleşmiştir. Üst miyosen döneminde faaliyete başlayan volkan, günümüzden yaklaşık 100.000 yıl öncesine kadar lav püskürtmeye devam etmiştir. Günümüzde tamamen sönmüş durumda olan bu dağ, bölgenin jeolojik tarihi açısından büyük bir önem taşımaktadır.
Coğrafi Yayılım ve Toprak Yapısı
Geniş bir alana yayılan Karaca Dağ; Diyarbakır, Şanlıurfa ve Mardin illerinin topraklarına yayılmaktadır. Dağın Diyarbakır yönüne bakan kısımlarında ince de olsa toprak tabakası bulunduğundan tarımsal faaliyetlere uygundur. Ancak diğer bölgeleri irice taşlı bir yapıya sahip olduğu için tarıma elverişli değildir ve bu alanlar günümüzde yoğun olarak hayvan otlatma amacıyla mera olarak kullanılmaktadır.
İklim Koşulları ve Zengin Bitki Örtüsü
Karaca Dağ çevresinde genel olarak step iklimi ile birlikte en çok yağışın kışın, en az yağışın ise yazın düştüğü Akdeniz yağış rejimi etkilidir. Yaz aylarının sıcak ve kurak, kış aylarının ise soğuk ve yağışlı geçtiği bölgede dağın üzerinde ışınsal doğrultuda uzanan ve yaz mevsiminde kuruyan dereler bulunmaktadır. Dağın bitki örtüsünü incelediğimizde, yakın yıllara kadar çok daha geniş alan kaplayan ormanlardan günümüze yalnızca kuytu alanlarda kalmış meşe, çitlembik, alıç, menengiç, ahlat ve dişbudak ağaçları kalmıştır. 1.400 metre yüksekliğin üzerindeki kesimlerde ise ağaç türlerine rastlanmaz; bu seviyeden sonra ortamı tamamen geven ve pişik geveni toplulukları kaplamaktadır.