Tarihsel Derinliği ve Önemiyle İşhan Manastırı
İşhan Manastırı (Gürcüce: იშხნის მონასტერი), tarihsel Gürcistan Krallığı'nın güneybatı kesiminde yer alan Orta Çağ dönemine ait görkemli bir Gürcü Ortodoks manastırıdır. Günümüzde Türkiye sınırları içerisinde, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı İşhan köyünde konumlanan bu tarihi miras, İşhan Kilisesi olarak da bilinmektedir. Bölgenin en önemli inanç ve mimari merkezlerinden biri olan manastır, geçmişte Çoruh Havzası'ndaki beş piskoposluk merkezinden biri olma unvanını taşımaktadır.
7. Yüzyıldan Günümüze Uzanan Tarihçe
Giorgi Merçule tarafından 951 yılında kaleme alınan Grigol Hantsteli'nin Yaşamı adlı elyazmasına göre manastır, Rahip Grigol Hantsteli'nin yeğeni ve öğrencisi olan Rahip Saba tarafından inşa edilmiştir. Gürcü Kralı Adarnase'nin desteği ve maddi katkısıyla 9. yüzyılın ilk yarısında yükselen bu yapının yerinde, daha önce 7. yüzyılın ilk yarısında Piskopos Nerses tarafından inşa edilmiş bir kilisenin yıkıntıları bulunuyordu. Rahip Saba, Nerses'in hatırasını yaşatmak adına eski kilisenin sunağında yer alan yarım dairesel apsisi yeni kilisenin bir parçası haline getirmiştir. İlk etapta kaba yonu taşlarla inşa edilen manastır, 11. yüzyılın ilk yarısında iki kez kapsamlı bir yenileme sürecinden geçmiştir.
Mimari Yenilenme ve Osmanlı Dönemi Dönüşümü
Yapıların ikinci büyük yenilenmesi, Gürcü Kralı IV. Bagrat döneminde 1032 yılında gerçekleşmiştir. İşhan Piskoposu Anton'un öncülüğünde ve mimar İvane Morçaisdze tarafından yürütülen bu restorasyonda, İşhan Kilisesi'nin tüm cephe taşları düzgün kesme taşlar kullanılarak yenilenmiştir. 16. yüzyılda Tao bölgesinin Osmanlı İmparatorluğu'nun kontrolüne geçmesinin ardından da manastırda faaliyetler bir süre devam etmiş, ancak 17. yüzyılda tamamen son bulmuştur. Erzurumlu Ermeni din adamı ve tarihçi Hakob Karnetsi, Tortum vadisindeki bu manastırın benzersizliğini vurgulayarak, Konstantinopolis'teki Ayasofya haricinde benzer bir yapının bulunmadığını yazmıştır. 19. yüzyılın sonundan 1983 yılına kadar cami olarak kullanılan kilise ve şapel, 1987 yılında Kültür Bakanlığı tarafından tescil edilerek korunması gereken taşınmaz kültür varlıkları listesine dahil edilmiştir.
Görülmeye Değer Yapılar ve Son Arkeolojik Keşifler
İşhan Manastırı, haçvari planlı ve kubbeli bazilika tipinde olan ana kilisenin yanı sıra küçük kiliselerden oluşan zengin bir komplekstir. Son dönemlerde gerçekleştirilen kazılarda, ana kilisenin yanında daha önce bilinmeyen görece büyük bir bazilika ile küçük bir kilise daha gün yüzüne çıkarılmıştır. Böylece manastır alanında toplamda dört adet kilisenin inşa edilmiş olduğu doğrulanmıştır. 2016 yılındaki restorasyon çalışmaları sırasında batı tarafında tespit edilen sütun kalıntıları, alanın çok daha eski yapılara ev sahipliği yaptığını göstermektedir. Ayrıca, kopyalanmış tarihi bir İncil notuna göre manastırın Havariler'e adandığı bilinmektedir. Külliyenin içerisinde yer alan ve büyük ölçüde ayakta duran tek nefli şapel ise 1006 yılına tarihlenmektedir.
Sanatsal Detaylar ve Eşsiz Duvar Resimleri
Kilisenin doğu cephesi üç kademeli bir bölümden oluşmakta ve at nalı biçiminde kemerlerle kuşatılan pencereleriyle dikkat çekmektedir. Yapının batı kapısının üst kısmında restorasyon sırasında temizleme çalışmaları yapılırken Eski Ahit'te geçen Anania, Azaria ve Misael'in ateşe atılması ve mucizevi kurtuluşunu tasvir eden üç aziz figürü ortaya çıkarılmıştır. Üzerlerinde paleografik açıdan 10. ila 11. yüzyıl öncesine tarihlenen Gürcüce "Ananya", "Azaria" ve "Misail" yazıları okunabilmektedir. İç mekanda kubbe içindeki duvar resimleri hiç zarar görmeden günümüze kadar ulaşmış olup, manastır günümüzde restore edilmiş korunaklı haliyle ziyaretçilerini ağırlamaktadır.
