Hemşin'e Genel Bakış ve Coğrafi Konum
Hemşin (Lazca: Zuğa; Ermenice: Hamşen veya Hamamaşen), Türkiye'nin Karadeniz Bölgesi'nde yer alan Rize ilinin tarihi bir ilçesi ve bu ilçenin idari merkezi olan kasabadır. Deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 316 metre olan yerleşim yeri, sahilden 19 km içeride ve Rize il merkezine 57 km mesafede konumlanmaktadır. Kuzeyden Pazar ilçesi, batıdan Çayeli ve Kaptanpaşa, güneyden ise Çamlıhemşin yaylaları ile komşu olan ilçenin yüzölçümü 134 km²'dir. Bölgede tipik bir okyanusal iklim (Köppen: Cfb) görülmektedir.
Hemşin Adının Kökeni ve Antik Dönem Tarihi
Hemşin adının kökeni, 8. yüzyılda babası Prens Şapuh Amatuni ile birlikte Arap istilalarından kaçarak bölgeye yerleşen Ermeni Prens Hamam'dan gelmektedir. Prens Hamam, Tambur şehri ile çevresindeki köylere yerleşerek burada bir prenslik kurmuş ve bu bölgeye onun adına atfen "Hamam'ın yurdu" anlamında Hamamşen denmiştir. Bu isim zamanla Hemşin'e dönüşmüştür ve bu durum yerleşimin eski adının Tambur olduğunu göstermektedir. Antik Çağ'da Kolheti Krallığı'nın sınırları içinde yer alan bu bölge, Osmanlılar'ın Trabzon İmparatorluğu'nu 1461'de ortadan kaldırmasının ardından 1547 yılında tamamen Osmanlı egemenliğine girmiştir.
Osmanlı Dönemi Kayıtları ve İdari Yapı
Bölge, 1704 tarihli "Batum Livası Mufassal Defteri"nde Batum livasına bağlı "Hemşin" nahiyesi olarak geçmektedir. Bu kayıtlarda nahiyeye bağlı ilk yerleşim "Baş" köyü olarak adlandırılmıştır ve 32 köyü kapsayan nahiyede 300 kadar hane bulunmaktaydı. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde ise Atina kazasına bağlı 43 köylü bir nahiye olarak kaydedilen Hemşin'de, bu adı taşıyan Hemşinbaş, Hemşinorta ve Hemşinaşağı adında üç ayrı köy yer almaktaydı. Dilbilimci Nikolay Marr'ın 1910 yılındaki Lazistan seyahat notlarına göre bölge, Lazcada deniz anlamına gelen "zuğa" kelimesinden mülhem Zuğa olarak da adlandırılmıştır.
Cumhuriyet Döneminden Günümüze Nüfus ve İdari Yapı
1928 yılı Osmanlıca köy listesinde Rize vilayetinin Atina kazasına bağlı üç nahiyeden biri olarak geçen Hemşin'e o dönemde 33 köy bağlıydı. 1940 yılındaki genel nüfus sayımında 30 köyden oluşan nahiyenin idari merkezi 46 nüfuslu Hemşin Başköy olarak kaydedilmiştir. Zaman içerisinde demografik yapısı değişen ilçenin nüfusu 1990 yılında 5.102 iken, 2018 yılında 2.817'ye ve 2020 yılı verilerine göre 2.447 kişiye gerilemiştir. Nüfusu bakımından Türkiye'deki ilçeler arasında sondan dokuzuncu sırada yer alan Hemşin, sakin ve tarihi yapısıyla öne çıkmaktadır.