Gurcani Kilisesi ve Derinköy'ün Tarihçesi
Artvin il merkezine 50 kilometre uzaklıkta yer alan Derinköy, tarihi boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşımış ve günümüze kadar ulaşan kültürel mirasıyla dikkat çeken önemli bir yerleşimdir. Eski adı Gurcani (Gürcüce: გურჯანი) olan bu köy, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihi bölgelerden biri olan Klarceti sınırları içerisinde bulunmaktaydı. Bölge ve köy, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Köyün Türkçe ismi, Gürcüce veya Türkçe olmadığı gerekçesiyle 1925 yılında Derin olarak değiştirilmiş, daha sonra ise Derinköy adını almıştır. Köyde günümüzde de Boraketi, Ganzarti, Kanarieti, Satibi, Bagati, Oreketi, Bagrigeti ve Opadziri gibi Gürcüce yer adları bilinmeye devam etmektedir.
Tarih Boyunca Nüfus ve İdari Yapı
Osmanlı ve Rus idaresi dönemlerine ait tarihi kayıtlarda köyün nüfusu ve sosyo-ekonomik yapısına dair somut bilgiler bulunmaktadır. 1835 Osmanlı nüfus defterinde müstakil bir köy olarak kaydedilmeyen Gurcani'nin, o dönem 80 hanede yaklaşık 546 kişinin yaşadığı tahmin edilen Vartishevi köyünün bir mahallesi olduğu öngörülmektedir. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde ise iki yerleşim Gurcan Vartishev adıyla birlikte kaydedilmiştir. Bu dönemde köyde 88 hane bulunmakta ve yaklaşık 614 kişi yaşamaktaydı. Ayrıca köyde vergiye tabi varlık olarak 80 öküz, 85 inek, 10 at, 552 keçi ve 500 koyun tespit edilmişti.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) ardından imzalanan Berlin Antlaşması ile köy Rusya'ya bırakılmıştır. 1886 Rus nüfus sayımında idari merkez konumuna gelen yerleşimde nüfus 19 hanede 162 kişiye gerilemiş ve köy sakinlerinin tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Rusların çekilmesiyle kısa bir süre Gürcistan sınırlarında kalan köy, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile Türkiye'ye bırakılmıştır. Yoğun göçler nedeniyle nüfusu azalan köyde, 1922 yılında 13 hanede sadece 45 kişi yaşamaktaydı. Cumhuriyet döneminde nüfusu yeniden artış gösteren köy, 1940 yılında 147 kişiye ulaşmış, 1965 yılında ise 132 kişilik nüfusunun 63'ünün okuryazar olduğu kaydedilmiştir.
Gurcani Kilisesi ve Mimari Özellikleri
Derinköy sınırları içerisindeki en önemli tarihi yapı, köyün güneyinde ve yolun hemen kıyısında konumlanan Gurcani Kilisesi'dir. Bu tarihi ibadethane, köyün Osmanlılar tarafından ele geçirildiği 16. yüzyıl ortalarından veya daha önceki dönemlerden kalmış bir mirastır. Mimari açıdan tek nefli bir plana sahip olan Gurcani Kilisesi, zamanın ve doğa koşullarının getirdiği tahribata rağmen günümüze belli ölçüde sağlam bir şekilde ulaşmayı başarmıştır. Artvin'in tarihi derinliğini yansıtan bu yapı, Klarceti döneminin mimari dokusunu günümüze taşıyan önemli bir kültür varlığı niteliğindedir.