Doliskana Manastırı (Gürcüce: დოლისყანის მონასტერი), tarihsel Gürcistan’ın güneybatı kesiminde, Klarceti bölgesinde yer alan orta çağ dönemine ait tarihi bir Gürcü manastırıdır. Günümüzde Artvin ilinin merkez ilçesine bağlı Hamamlı köyünde konumlanan yapı, halk arasında yaygın olarak yanlış biçimde "Dolishane" veya "Dolishan" adıyla da tanınmaktadır. Oysa özgün adı olan Doliskana, Gürcüce bir buğday türünü ifade eden "doli" (დოლი) kelimesinden türetilmiştir ve "buğday tarlası" anlamına gelmektedir. Günümüze bu manastır kompleksinden sadece ana kilise binası sağlam olarak ulaşabilmiş olup, diğer tüm ikincil yapılar zamanla yok olmuştur.
Manastırın Tarihsel Arka Planı
Tao-Klarceti yöneticileri ile din adamlarının 830-840'lı yıllarda bölgedeki dini yapıları ziyaret ettiklerinde Doliskana henüz bir manastır konumunda değildi. Tarihçi Giorgi Merçule'nin sunduğu belgelere göre Doliskana bu ziyaretlerin ardından manastır statüsü kazanmıştır. Kuruluşuna dair kesin bir tarih bulunmamakla birlikte, ana kilisesinin inşa edildiği 10. yüzyılın ilk yarısında manastırın da temellerinin atıldığı kabul edilmektedir. Tarihi belgelerde kilisenin "Baş Melekler"e mi yoksa Aziz Stefan'a mı adandığı hususunda iki farklı görüş mevcuttur.
Mimari Yapısı ve Eşsiz Taş Kabartmaları
Manastırın tek ayakta kalan yapısı olan Doliskana Kilisesi, kubbeli ve kapalı haç planı şemasıyla inşa edilmiş olup 20 X 14 metre dış ölçülere sahiptir. Gürcü Kralı III. Bagrat tarafından 10. yüzyılın ilk yarısında yaptırılan ve ardından Kral I. Sumbat tarafından onarılan yapının, duvarlara oturan kubbesi yaklaşık 25 metre yüksekliğe ulaşmaktadır. Dış cephesinde düzgün kesme ve yontu taşlar, iç kısımda ise moloz dolgu duvar tekniği kullanılmıştır. Kilisenin güney cephesinde geometrik, figürlü ve bitkisel kabartmalar öne çıkarken, kubbe kasnağında kilise maketi tutan kurucu (bani) portresi yer alır. Doğu tarafındaki yarım daire planlı apsisin iki yanındaki pastoforium odalarına toprak kayması nedeniyle artık sadece dış kapılardan girilebilmektedir. Güney haç kolu cephesinde yer alan tarihi "Güneş Saati" kabartması ise ne yazık ki daha sonraki yıllarda çalınmıştır.
Cami Dönemi ve Nadir Arapça Fresk Yazısı
Doliskana Kilisesi, bölgedeki yeni caminin hizmete girdiği 1998 yılına kadar Hamamlı köyünde cami olarak hizmet vermiştir. Camiye dönüştürülme sürecinde yapının iç hacmi ahşap döşeme ile iki kata bölünmüş; üst kat ibadet alanı, alt kat ise cenaze malzemelerinin saklandığı depo olarak kullanılmıştır. Girişin depo katında kalması sebebiyle batı ve kuzey pencereleri genişletilerek yeni giriş kapılarına dönüştürülmüş ve iç duvarlardaki freskler badanayla kapatılmıştır. Yeni caminin açılmasıyla ahşap döşeme sökülerek orijinal tek hacimli yapıya geri dönülmüştür. Doliskana'yı dünya kültür mirasında ayrıcalıklı kılan en önemli detaylardan biri, güney haç kolunun batı cephesindeki duvar resminde bulunan Arapça yazıttır. Gürcü kilise geleneğinde son derece nadir görülen bu durum, Doliskana dışında sadece Samtavisi, Svetitshoveli ve Honi Aziz Giorgi kiliselerinde tespit edilmiştir.