Fatih Paşa Camii Tarihçesi ve Önemi
Diyarbakır'ın Sur ilçesinde yer alan Fatih Paşa Camii (Kurşunlu Cami veya Bıyıklı Mehmet Paşa Camii olarak da bilinir), şehrin ilk Osmanlı camisidir. Diyarbakır'ın ilk Osmanlı Valisi Bıyıklı Mehmed Paşa tarafından 1516-1520 yılları arasında inşa ettirilmiştir. Diyarbakır'ı Osmanlılar adına zapt eden Bıyıklı Mehmet Paşa'ya halkın 'Fatih Paşa' sanını vermesinden dolayı Fatih Paşa Camii; kubbe ve çatısının tamamen kurşun tabakasıyla kaplanmış olmasından dolayı ise Kurşunlu Cami adıyla anılır. Yapı, Diyarbakır'daki yapılar arasında en boyutlu ve özenlisi olarak kabul edilmektedir. Mehmet Paşa, caminin doğusundaki hazirede gömülüdür.
Mimari Özellikleri ve Tasarım Detayları
Cami merkezi plan şemasına sahiptir. Ortada dört kare ayağın taşıdığı pandantifli ana kubbe, dört yönde yarım kubbelerle genişletilmiştir. Harimin kuzeyinde yedi kubbeli son cemaat yeri yer alır ve bu bölümün sekiz adet sütun ile başlıkları beyaz mermerdendir. Yapının kuzey cephesindeki son cemaat yerinin ortasında caminin taçkapısı bulunur. Asıl giriş kapısı basık kemerlidir. Caminin mihrabı düzgün kesme kireç taşındandır ve kıble duvarından dışa doğru taşıntılıdır. Mihrabın sağındaki mermer minberin köşk bölümü, korkulukları ve özellikle mermer kapı kanatları bezemelidir. Caminin kuzeybatı köşesinde yer alan minaresi ise kare kaideli, silindirik gövdeli ve tek şerefelidir.
Süslemeleri ve Kitabesi
Fatih Paşa Camii'nde süsleme taş ve ahşap malzeme üzerine uygulanmıştır. Taş süslemeler bazalt, kalker ve mermer üzerine oyma, kabartma ve kafes oyma teknikleriyle oluşturulmuştur. Minberdeki mermer üzerinde bu tekniklere ek olarak boyama tekniği de kullanılmıştır. Cami iç mekânında çini süslemenin de bulunduğunu belirten kaynaklar mevcut olsa da bu çiniler günümüze ulaşmamıştır. Yapının dış kapısı üzerinde yer alan inşa kitabesi de 1819 yılında çıkan ayaklanmalar sırasında iç kaleden atılan topların isabet etmesiyle yıkılarak kaybolmuştur.
Cami Külliyesi ve Şafiîler Bölümü
Cami; çevresindeki medrese ve hamam olmaları muhtemel harap yapılarla ve önündeki baniye ait türbe ile birlikte bir külliye meydana getirir. Caminin kuzeybatısında yapıya bitişik bir türbe, kuzeydoğusunda ise 16. yüzyıl Osmanlı valisi Özdemiroğlu Osman Paşa'nın türbesi yer almaktadır. Kuzeydoğuda yer alan Şafiîler bölümü ise camiyi çevreleyen avlu duvarının dışında kalmıştır. Enine dikdörtgen planlı ve düz damlı olan bu bölümün 16. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendiği düşünülmektedir. Geçmişte medrese olarak kullanılan bu yapı, 2004 yılından itibaren Fatih Paşa Kadın ve Çocuk Eğitim Merkezi olarak hizmet vermektedir.