Doğu Anadolu'nun Coğrafi Sınırı: Digor
Kars ilinin bir ilçesi olan Digor, Erzurum-Kars Platosu'nun doğu ucunda yer almaktadır. Doğusunda Ermenistan, batı ve kuzeyinde Kars merkez ilçesi, batı ve güneyinde ise Kağızman ilçesi ile komşudur. Deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.640 metre olan ilçenin engebeli arazisini, Anadolu'nun kuzey yarısındaki kıvrım sistemine bağlı dağlar oluşturmaktadır. İlçenin güneybatısında 2.961 metre yüksekliğe sahip volkanik Yağlıca Dağı eteklerinden Arpaçay'a doğru dalgalı bir alan uzanmaktadır. Bu dalgalı alanı güneyde 2.000 metre yüksekliğindeki Başköy Yaylası (Nahçıvan Çukuru) sınırlandırırken, Yağlıca Dağı'nın kuzeybatısında 2.366 metre yüksekliğindeki Hacıhalil Dağı yükselmektedir. İlçe toprakları, Arpaçay ile Dumanlı Dağı'ndan kaynaklanan ve sonrasında Arpaçay ile birleşen Digor Çayı tarafından sulanmakta, akarsuların vadi tabanlarında ise düzlükler yer almaktadır.
Geçmişten Günümüze Digor'un Tarihçesi
Günümüz Digor kasabasının 1880'li yıllarda Rus yönetimi altında iskân edildiği bilinmektedir. İlçe, Rus yönetimi esnasında Zaruşad (Arpaçay) bölgesine bağlı olarak idare edilmiştir. 1920 yılında imzalanan Gümrü Antlaşması sonucunda Türkiye Cumhuriyeti topraklarına katılan yerleşim, bir süre Kağızman ilçesine bağlı bir nahiye olarak kalmış ve ardından 1953 yılında 6068 sayılı kanun ile ilçe statüsüne kavuşturulmuştur. Türkiye İstatistik Kurumunun 2022 yılı verilerine göre Digor ilçesinin toplam nüfusu 19.872'dir. Bu nüfusun 2.473'ü ilçe merkezinde yaşarken, geri kalan nüfus köylerde ikamet etmektedir.
Bilinen En Eski Kubbeli Ermeni Kilisesi: Tekor Bazilikası
Digor köyüne bakan bir yamaçta kalıntıları bulunan ve yaklaşık 480 yılında inşa edilmiş olan Tekor Bazilikası, tarihi açıdan büyük bir öneme sahiptir. Yapı, bilinen en eski Ermenice yazıta sahip olması ve modern döneme kadar ayakta kalan en eski kubbeli Ermeni kilisesi olması bakımından eşsiz bir mirastır. 1912 yılına kadar sağlam kalan tarihi bazilika, bu yılda yaşanan depremle büyük hasar görmüş; kubbesi çökmüş, çatısının büyük bir kısmı ile güney cephesi yıkılmıştır. 1936 yılındaki bir diğer depremle de hasar gören yapı, 1960'lı yıllarda resmi makamlarca yıktırılmış ve taşları Digor belediye binasının yapımında kullanılmıştır.
Vadideki İnanç Mirası: Beşkilise Manastırı
Ani'nin yaklaşık 25 kilometre güneybatısında, eski adı Tekor olan Digor ilçe merkezine yakın bir vadinin içinde yer alan Beşkilise Manastırı, üç kaya çıkıntısı üzerine kurulmuştur. Manastır bünyesinde tamamı kubbeli ve özenle kesme taştan yapılmış beş kilise yer almaktadır. Bu yapılar sırasıyla; Aziz Karapet, Meryem Ana (Surp Astvatsatzin), Aziz Stefanos, Aziz Krikor ve Aziz Sarkis kiliseleridir. 13. yüzyıldaki Moğol istilalarının ardından terk edilen manastır, 1878 yılında Kars bölgesinin Rus yönetimine geçmesiyle yeniden Ermeni Kilisesi'ne devredilmiştir. Bu süreçte binalar onarılmış, manastır ibadete açılmış ve vadi içindeki nehir yanına ile Aziz Sarkis Kilisesi'nin kuzeybatısına keşişler ile hacılar için konaklama alanları inşa edilmiştir. Günümüzde bu yapılardan yalnızca Aziz Sarkis Kilisesi ayakta kalabilmiş olsa da, kilise 1989 depreminde ağır hasar alarak beton çekirdeğinin parçalanması nedeniyle ciddi bir yıkılma riski taşımaktadır.