Dernekpazarı'nın Coğrafi Konumu ve Genel Özellikleri
Trabzon iline bağlı bir Karadeniz ilçesi olan Dernekpazarı (tarihi adıyla Romeika: Κόντου, Kondu), doğuda Hayrat, güneyde Çaykara, batıda Köprübaşı ve kuzeyde Of ilçeleriyle çevrilidir. Yaklaşık 89 km² yüzölçümüne sahip olan ilçenin merkez yüksekliği deniz seviyesinden ortalama 200 metredir. Günümüz yerleşimi, Çataklı Çayı kenarında kurulan tarihi pazaryeri etrafında gelişim göstermiştir.
Köklü Tarihçe ve Nüfus Yapısı
Kesin kuruluş tarihi bilinmeyen yerleşimin eski adı olan "Kondu" isminin, zengin bir Rum'un isminden kaynaklandığı düşünülmektedir. Fatih Sultan Mehmet'in 1461'de Trabzon ve yöresini ele geçirmesiyle Osmanlı topraklarına katılan yerleşim, ilk dönemlerde Of kazasına bağlı bir köy olarak kaydedilmiştir. 1486 yılı tahririnde sadece 49 hane barındıran köy, zamanla Akkoyunlu boylarından yerleşmeler ve Osmanlı içi göçlerle Müslüman nüfusun ağırlık kazandığı bir yapıya bürünmüştür. I. Dünya Savaşı sırasında Rus işgaline uğrayan yerleşimde halkın bir kısmı batıya göç etmiş, kurtuluşun ardından geri dönmüşlerdir. Bu tarihi olayın anısına her yıl 27 Şubat günü Mahalli Kurtuluş Günü olarak kutlanmaktadır.
Tarihi Pazar Yeri ve İdari Dönüşüm
1923 Mübadelesi dönemine ait tarihi notlarda yerleşimin altında kurulan pazara "Kondu Pazarı" veya bölgenin etkili ailelerinden Cansızoğullarına ithafen "Cansızoğulları İskelesi" denildiği; burada kahve, mağaza, atölye, han ve karakol binalarının bulunduğu belirtilmektedir. Dernekpazarı, 1931 yılında Of'a bağlı bir bucak haline gelmiş, 1935 nüfus sayımında ise "Kondi" adıyla kaydedilmiştir. Çeşitli idari düzenlemelerin ardından, 10 Mayıs 1990 tarihinde TBMM kararı ile resmen ilçe statüsü kazanmış ve 1 Ağustos 1991'de ilk kaymakam Efkan Ala'nın göreve başlamasıyla idari yapısı tamamlanmıştır.
Tarihe Kazınan Büyük Sel ve Yangın Felaketleri
Dernekpazarı tarihinde unutulmaz izler bırakan en büyük afet, 29 Temmuz 1929 tarihindeki büyük heyelan ve sel felaketidir. Ulu Cami köyünde yağan aşırı yağışlar sonucu meydana gelen toprak kayması, Solaklı Deresi'nin önünü tıkayarak suni bir baraj oluşturmuştur. Biriken suyun büyük bir kuvvetle patlaması neticesinde su yüksekliği 10-12 metreyi bulmuş ve ilçe merkezindeki birçok dükkan tahrip olmuştur. Bu yıkım yerel hafızada öyle yer etmiştir ki bölge halkı uzun süre tarihi olayları "Sellerden önce" veya "Sellerden sonra" diyerek anmıştır. İlçede ayrıca 1959 yılında benzer bir sel afeti yaşanmış; 1958, 1965 (7 evin yandığı en büyük yangın) ve 1968 yıllarında da ciddi yangınlar meydana gelmiştir.