Coğrafi Konum ve Tarihsel Kökenler
Ardahan il merkezine 19 kilometre uzaklıkta konumlanan Derindere köyü, köklü geçmişi ve bünyesinde barındırdığı tarihi kalıntılarıyla bölgenin önemli kültür duraklarından biridir. Eski adı Gürcüce bir yer adı olan ve "vadi" ya da "dere" anlamına gelen "hevi" kelimesinden türeyen Heva'dır. Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, bir derenin başında bulunduğu için köye bu ismin verilmiş olduğunu kaydeder. Tarihsel Gürcistan'ın Artani bölgesinde yer alan yerleşim, Osmanlıların 1549 yılındaki Gürcistan seferi döneminde Gürcülerden ele geçirilmiştir. Köy sınırları içinde günümüze ulaşan ve kaba yonu taşlarla inşa edilmiş olan yıkık megalit yapının da bu dönemden kalmış olduğu düşünülmektedir.
Arsiani Dağları'nın Eteğindeki Görkemli Savunma: Megalit Kale
Derindere köyünün 2 kilometre kuzeyinde, Arsiani Dağları'nın doğu yamacında yer alan megalit kale, köyün çok eski bir yerleşme olduğunu kanıtlayan en somut tarihi eserdir. Kaba yonu taşlar kullanılarak inşa edilmiş olan bu kalenin giriş kapısı doğu tarafında yer almaktadır. Yıkık durumundaki kaleden geriye kalan savunma surlarının kalınlığı 3,5 metreyi bulmaktadır. Kalenin konumlandığı alanda, ana surların yanı sıra başka yapıların da izlerine rastlanmaktadır. Bu etkileyici yapı, geçmiş dönem askeri mimarisinin bölgedeki en önemli kalıntılarından biridir.
Osmanlı Defterlerindeki Kayıtlar ve Sosyal Yaşam
Heva köyü, Osmanlı idaresine geçtikten sonra 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı tahrir defterine kaydedilmiştir. Bu kayıtlara göre köy, Gürcistan Vilayeti içinde Ardahan-i Büzürg livasının Güney nahiyesine bağlıydı ve köyde 17 hane yaşıyordu. Hristiyan köylülerden alınan ispenç vergisini ödemekle yükümlü olan hane reislerinin çoğunluğu İvane, İason, Maharebel, Gabriel, Adarnase, Saba, Papuna ve Manase gibi Gürcü isimleri taşımaktaydı. Köy ekonomisi; buğday, arpa, yonca tarımı, arıcılık ile domuz ve koyun besiciliğine dayanmakta olup, köyde aynı zamanda bir adet su değirmeni işletilmekteydi. Köy, 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterlerinde de yer almış, 1705-1706 (Hicri 1117) yılında hasılası 5.999 akçe olarak belirlenerek Hasan adında bir şahsiyete tahsis edilmiştir.
Rus İdaresi, Cumhuriyet'e Geçiş ve İsim Değişikliği
Uzun yıllar Osmanlı egemenliğinde kalan yerleşim, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) ardından Rusya İmparatorluğu'nun eline geçmiştir. Rus idaresinde Heva adıyla Ardahan sancağının Değirmenköy nahiyesine bağlanan köyün nüfusu 1886 yılında 27 kişi iken, 1896'da 37 kişiye, 1906'da ise 54 kişiye yükselmiştir. Bu dönemdeki nüfus sayımlarında köy halkının tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Ancak 1917 yılında bölgeyi gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, Heva'da 6 hanede 77 Müslüman Gürcünün yaşadığını yazmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında bağımsız Gürcistan sınırlarında kalan köy, 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması sonucunda resmen Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına katılmıştır. 1928'de Kars vilayetinin Ardahan kazasının Yalnızçam nahiyesine bağlı olan köyün Türkçe olmayan tarihi adı, 1959 yılında kabul edilen 7267 sayılı kanunla Derindere olarak değiştirilmiştir.