Çıldır, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Ardahan ilinin, köklü tarihi ve benzersiz kültürel mirasıyla öne çıkan bir ilçesidir. Deniz seviyesinden 1.975 metre yükseklikte konumlanan bu tarihi coğrafya, 988 km²'lik bir yüzölçümüne sahiptir. İsmini Gürcüce gölge ve güneş almayan yer anlamına gelen "Çrdili" (ჩრდილი) kelimesinden alan bölge, antik kaynaklarda ve 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterlerinde Çıldır Gölü ve çevresi ile birlikte "Palakatsio" ismiyle de anılmaktadır.
Antik Dönemden Osmanlı Dönemine Uzanan Köklü Tarih
Urartu yazıtlarına göre Çıldır Gölü çevresinde antik dönemde İganiehi Krallığı hüküm sürmüş ve bu krallığın Makaltun adında önemli bir şehri bu topraklarda kurulmuştur. Erken Orta Çağ'da Gürcü Krallığı sınırları içerisinde yer alan Çıldır, 1071 yılındaki Malazgirt Savaşı'nın ardından Selçukluların denetimine girmiştir. Tarih boyunca Selçuklular, Gürcüler, Tmogvi Eristavlığı ve Samtshe Atabeyliği arasında el değiştiren bölge, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedilmiştir. Osmanlı idaresi altında 1595 tarihli "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" kayıtlarına göre Canbaz, Kenarbel ve Kurd Kalası nahiyelerinden oluşan 100 köy bağlılığıyla Liva-i Çıldır (Çıldır Livası) adını almıştır. 9 Ağustos 1578'deki tarihi Safevi-Osmanlı Çıldır Muharebesi de bu topraklarda gerçekleşmiştir.
Rus Egemenliği, Millî Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi
Uzun yıllar Osmanlı sınırlarında kalan Çıldır, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrasında Rusların kontrolüne geçmiştir. Rus idaresinde Kars oblastına bağlı Ardahan sancağında bir kaza (uçastok) olan yerleşim yeri, o dönem Zurzuna köyü merkezli olarak yönetilmiştir. I. Dünya Savaşı'nın sonlarında Rus ordusunun çekilmesinden sonra bir süre bağımsız Gürcistan sınırları içinde kalmıştır. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükûmeti'nin verdiği ültimatomla Gürcü askerlerinin çekilmesiyle Türkiye'ye katılan Çıldır, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile resmen Türkiye sınırlarına dahil olmuştur. 1928 yılında Kars vilayetine bağlı bir kaza olan Çıldır, 1992 yılında Ardahan'ın il yapılmasıyla birlikte Ardahan ilinin bir ilçesi haline gelmiştir.
Görülmeye Değer Tarihsel Miras ve Anıtsal Mimariler
Çıldır, Orta Çağ Gürcü mimarisinin ve savunma yapılarının en seçkin örneklerini barındırır. Yıldırımtepe köyünde bulunan ve günümüze kadar büyük ölçüde sağlam ulaşmış olan efsanevi Kacistsihe (Şeytan Kalesi), bölgenin en dikkat çekici tarihi yapısıdır. Bunun yanı sıra Kurtkale (Mgeltsihe) köyündeki 9-10. yüzyıl kaleleri ve günümüze kısmen ulaşan duvar resimli kiliseleri, Skarebi (Kotanlı) köyündeki Aziz Giorgi'ye adanmış 10. yüzyıl kilisesi ile kaleleri, ve Tetrtsihe (Akçakale) köyünün güneybatısında Çıldır Gölü'ndeki adada yer alan 10. yüzyıl yapımı kale ile kilise kalıntıları bölgenin tarihi dokusunu zenginleştirmektedir. Ayrıca Gölbelen (Urta) köyündeki 10. yüzyıldan kalma üç nefli bazilika (Urta Kilisesi) gibi kıymetli yapılar da bölgede keşfedilmeyi bekleyen diğer önemli anıtlardır.