Çengilli Köyü ve Çangli Kilisesi'nin Tarihsel Geçmişi
Kars ilinin Kağızman ilçesine bağlı olan Çengilli, köklü tarihi ve zengin kültürel geçmişiyle Doğu Anadolu Bölgesi'nin en önemli yerleşim birimlerinden biridir. Bilinen en eski adı Gürcüce Çangli (ჩანგლი) olan köy, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde 'Çanlı' veya 'Kariye-i Çanlı Kilise' olarak kaydedilmiştir. Köyün merkezinde yer alan tarihi Çangli Kilisesi, 1030 yılına tarihlenen Gürcüce yazıtıyla bu yerleşimin son derece eski bir kültür ve inanç merkezi olduğunu açıkça kanıtlamaktadır.
Çok Kültürlü Nüfus Yapısı ve İdari Değişimler
Osmanlılar, köyün de içinde bulunduğu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Samtshe Atabeyliğinden ele geçirmiştir. 1835 tarihli Osmanlı nüfus tespitlerine göre köyde 19'u Müslüman, 21'i Hristiyan olmak üzere 40 hanede 153 erkek nüfus bulunmaktaydı. 93 Harbi sonrasında imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Rusya İmparatorluğu'na bırakılan yerleşimde nüfus yapısı değişmiş ve 1886 yılındaki Rus nüfus sayımında köyün tamamı Ermeni olan 349 kişilik nüfusa ulaştığı kaydedilmiştir. Rus idaresi döneminde hızlı nüfus artışını sürdüren köy, 1906 yılında 709 kişiye ulaşmıştır.
Arkeolojik Bulgular ve Coğrafi Güzellikler
1907 yılında köyü ziyaret eden ünlü Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, buranın büyük bir Ermeni yerleşimi olduğunu not etmiştir. Takaişvili gözlemlerinde; köyün batısında küçük, balık dolu bir gölün bulunduğunu ve bu gölden Kapoit adında küçük bir derenin doğduğunu belirtmiştir. Ayrıca köyün tam ortasında büyük ve görkemli bir kilisenin yükseldiğini kaleme almıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Ermenistan sınırlarında kalan köy, Ankara Hükümeti kuvvetlerince geri alınmış ve 1921 tarihli Moskova ile Kars Antlaşmalarıyla resmen Türkiye topraklarına katılmıştır.
Rakım, Konum ve Ulaşım Bilgileri
Deniz seviyesinden 2044 metre yükseklikte konumlanan Çengilli köyü, Kars il merkezine 95 kilometre, bağlı olduğu Kağızman ilçe merkezine ise 30 kilometre uzaklıktadır. Günümüzde de zengin geçmişi ve büyüleyici doğasıyla Kars bölgesinin keşfedilmeye değer tarihi durakları arasında yer almaktadır.