Orta Çağ'dan Günümüze Ulaşan Bir Gürcü Mirası
Çangli Kilisesi (Gürcüce: ჩანგლის ეკლესია, Ermenice: Eğeknamor Manastırı), Kars ilinin Kağızman ilçesine bağlı Çengilli köyünün merkezinde yer alan, Orta Çağ dönemine ait tarihi bir Gürcü kilisesidir. Kilisenin üzerinde yer alan ve 1030 yılına tarihlenen Gürcüce yazıt, yapının özünde bir manastır olduğunu ortaya koymaktadır. Fransız Oryantalist Marie-Félicité Brosset tarafından 1362 yılına ait olduğu öne sürülerek yayımlanan bu yazıt, tarihsel araştırmalarda önemli bir tartışma konusu olmuştur.
Tarihsel Dönüşüm ve Günümüzdeki Durumu
İnşa edildiği dönemden sonra Ermeni toplumu tarafından da kullanılan Çangli Kilisesi, bölgenin zengin kültürel geçmişinin bir parçasıdır. 20. yüzyılın başlarında, 1907 yılında bölgede detaylı incelemeler gerçekleştiren Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, Çangli'nin o tarihlerde büyük bir Ermeni köyü olduğunu belirtmiştir. Büyük bir tarihi değere sahip olan bu kilise, günümüzde yerel halk tarafından ortak ahır olarak kullanılmaktadır.
Mimari Detaylar ve Siyah Volkanik Taş İşçiliği
Çangli Kilisesi, mimari inşasında kullanılan estetik siyah volkanik taşlar ile dikkat çekmektedir. Ekvtime Takaişvili'nin 1907 yılında gerçekleştirdiği ölçümlere göre yapının dış uzunluğu 15,8 metre, genişliği 9,18 metre ve yüksekliği 26,7 metredir. Haç planlı ve tek kubbeli bir mimariye sahip olan kilisenin batı haç kolu, doğu haç koluna göre daha uzun tasarlanmıştır. Üç nefli bu anıtsal yapının batı, güney ve kuzey cephelerinde birer giriş kapısı bulunur; ancak Takaişvili'nin inceleme yaptığı dönemde bu kapılardan ikisi doldurulmuş ve yalnızca güney cephesindeki kapı açık bırakılmıştır.
Gizemli Gürcüce Yazıtlar
Tarihi kaynaklarda kilise duvarlarında dört adet Gürcüce yazıt bulunduğu belirtilse de, gerçekte sadece iki adet Gürcüce yazıt tespit edilmiştir. Gürcü alfabesinin antik Asomtavruli karakterleriyle oyulmuş olan ilk yazıt, batı kapısının alınlığında başlayıp sağdaki kapıya doğru devam etmektedir. Yine Asomtavruli karakterleriyle oyulmuş iki satırlık ikinci yazıt ise yapının güney cephesinde yer almaktadır. Bu yazıtlar, Ekvtime Takaişvili ve yakın dönemdeki diğer araştırmacılar tarafından çözümlenerek doğru bir şekilde tarihlendirilmiştir.