Artvin'in Tarih Kokan Köşesi: Çayağzı Köyü
Artvin il merkezine 77 kilometre, Şavşat ilçe merkezine ise 12 kilometre uzaklıkta konumlanan Çayağzı Köyü, Karadeniz Bölgesi'nin en özgün tarihi yerleşimlerinden biridir. Deniz seviyesinden 1020 metre yükseklikte, Şavşat Çayı'nın kıyısında yer alan bu yerleşim, günümüzde sessiz ve huzurlu bir yaşam sunmaktadır. Köyün modern ismi olan Çayağzı, 1925 yılında coğrafi konumu gereği Şavşat Çayı'nın hemen kıyısında bulunması vesilesiyle verilmiştir. Ancak bu toprakların tarihi derinliği, isminin çok daha öncesine, Orta Çağ'ın gizemli dönemlerine kadar uzanmaktadır.
Orta Çağ'dan Osmanlı Dönemine Uzanan Köklü Geçmiş
Çayağzı Köyü'nün bilinen en eski adı Gürcüce bir yer adı olan Sirasinkoti'dir (სირასინკოთი). Bu isim, özel bir ad olan "Sira" ile "Sinkoti" kelimelerinin birleşmesiyle meydana gelmiştir. Sirasinkoti, Orta Çağ'da Gürcistan Krallığı'nı oluşturan tarihi bölgelerden biri olan Şavşeti sınırları içinde yer almaktaydı. Köy sınırları içerisinde kalıntıları günümüze kadar ulaşan tarihi kilise ve kalenin de bu parlak Orta Çağ döneminden kalmış olduğu tahmin edilmektedir. Bölge, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Osmanlı idaresi altındayken, 1835 yılında gerçekleştirilen nüfus sayımında köy, "Sira Sinkot" adıyla Çıldır Eyaleti'ne bağlı Şavşat (Satlel) sancağının bir köyü olarak kayıtlara geçmiştir. Bu dönemde köyde 11 hanede 43 erkek yaşamakta olup, toplam nüfusun yaklaşık 86 kişi olduğu tahmin edilmektedir.
Savaşlar, Sınırlar ve Nüfus Hareketleri
Sirasinkoti, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması ile Osmanlı Devleti tarafından Rusya İmparatorluğu'na bırakılmıştır. Rus idaresi altındayken, Artvin sancağının Şavşet-İmerhevi kazasına bağlı Anklia nahiyesinin köylerinden biri olan yerleşimde, 1886 yılı aile listelerine göre 36 hanede 194 kişi yaşamaktaydı ve nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmişti. Ancak köydeki Gürcü kültürel izleri tamamen silinmemiş; Şavkana, Napudzari, Aho, Kusaho, Kodistskali ve Totidze gibi çok sayıda yerel mahalle ve mevki ismi, Sirasinkoti'nin çok eski bir Gürcü yerleşimi olduğuna işaret etmeye devam etmiştir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Rusların çekilmesiyle kısa bir süre Gürcistan sınırlarında kalan köy, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması ile nihai olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına katılmıştır.
Kültürel Miras ve Cumhuriyet Dönemi
Türkiye Cumhuriyeti'ne katıldıktan sonra, 1922 yılında gerçekleştirilen ilk nüfus sayımında 56 hanede 323 nüfusa sahip olan köy, 1940 nüfus sayımında Çoruh vilayetine bağlı Şavşat kazasının bir köyü olarak 496 nüfusa ulaşmıştır. 1965 yılına gelindiğinde ise nüfusu 705 kişiye yükselmiş ve köy halkı arasında okuma yazma bilen kişi sayısı 277 olarak tespit edilmiştir. Günümüzde Çayağzı Köyü, hem doğaseverler hem de tarih meraklıları için saklı bir hazine niteliğindedir. Köyde geçmişin izlerini taşıyan eski bir kilise ve kale kalıntısının varlığı, hem yapılan tarihi araştırmalarla tescillenmiş hem de günümüze ulaşan somut kalıntılarla köyün köklü mirasını gözler önüne sermektedir.