Tarihsel Eruşeti Bölgesinin Kadim Yerleşimi
Ardahan ilinin Hanak ilçesine bağlı Aşağıaydere köyü, tarihsel Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan Eruşeti bölgesinde yer alan oldukça eski ve köklü bir yerleşim yeridir. Deniz seviyesinden 2300 metre yükseklikte kurulmuş olan bu kadim köy, eski çağlardan beri kesintisiz yerleşim izleri taşımaktadır. Köyün kuzeydoğusunda konumlanan megalit kale kalıntıları, bölgenin tarih öncesi çağlardan itibaren aktif bir yerleşme noktası olduğunu kanıtlamaktadır.
Zurman'dan Aşağıaydere'ye Adlar ve Dönemler
Köyün tarihsel geçmişi, taşıdığı isimlerin çeşitliliğinde kendisini göstermektedir. Aşağıaydere ile komşu Yukarıaydere köylerinin bilinen eski ortak adı Gürcüce bir yer adı olan Tzurmani (წურმანი) şeklindedir. Türkçeye Zurman olarak geçen bu ad, 1595 tarihli Osmanlı tahrir defteri olan Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan'da Zurman-i Süfla (Aşağı Zurman) olarak kaydedilmiştir. 1886 yılındaki Rus idaresi kayıtlarında Nijniy Tsurmal (Aşağı Tsurmal) olarak adlandırılan köy, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise Aşağı Surmal olarak anılmıştır. 1935 yılı genel nüfus sayımında Aşağı sürmal adıyla kaydedilen köyün ismi, yabancı kökten geldiği gerekçesiyle 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Aşağıaydere olarak değiştirilmiştir.
Tarihsel Süreçteki Nüfus ve İdari Değişimler
Osmanlı Devleti, Eruşeti bölgesini ve Aşağıaydere köyünü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden devralmıştır. 1595 tarihli tahrir defterine göre bölgedeki Aşağı, Yukarı ve Orta Zurman yerleşimleri o dönem boş olarak kaydedilmiştir; bunun Osmanlı-Gürcü savaşlarından ötürü gerçekleştiği tahmin edilmektedir. Köy, 19. yüzyılda yeniden meskun hale gelmiş ve 93 Harbi'nden sonra Rus hâkimiyetine geçmiştir. 1886 Rus idaresi sayımına göre köyde tamamı Türk olan 141 kişi yaşarken, nüfus 1906'da 222'ye yükselmiştir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında kısa bir süre Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti sınırlarında kalan Aşağıaydere, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile resmen Türkiye sınırlarına dahil edilmiştir.
Görülmesi Gereken Kalıntılar ve Coğrafi Ulaşım
Köyün kuzeydoğu kesiminde yer alan devasa taşlarla örülü megalit kale kalıntıları, günümüze kadar ulaşan en önemli tarihi değerdir. Köylülerin verdiği bilgilere göre geçmişte köy sınırları içerisinde eski bir kilise de yer almaktaydı, fakat bu yapıdan günümüze herhangi bir iz kalmamıştır. Coğrafi konumu itibarıyla Ardahan il merkezine 49 km, Hanak ilçe merkezine ise 21 km uzaklıkta bulunan Aşağıaydere köyü, eşsiz tarihi dokusu ve yüksek rakımlı yayla atmosferiyle görülmeye değer bir duraktır.