Erken Cumhuriyet döneminin en ürütken ve vizyoner isimlerinden biri olan Zeki Sayar, ülkemizde modern mimarlık düşüncesinin kök salması ve yazılı bir hafızaya kavuşması için ömrünü adamış müstesna bir Türk mimardır. 1905 yılında İstanbul'da gözlerini açan Sayar, mesleki kariyerini sadece yapılar inşa etmek üzerine değil, aynı zamanda bu disiplinin entelektüel zeminini oluşturmak üzerine kurgulamıştır. 1931 senesinde meslektaşlarıyla bir araya gelerek ülkemizin ilk mimarlık dergisini çıkaran başarılı isim, çağdaş şehircilik ve tasarım ilkelerinin Türkiye'de geniş kitlelere ulaştırılmasını sağlamıştır. Hem yerel yönetimlerde üstlendiği kritik görevler hem de yayıncılık dünyasına kazandırdığı eşsiz değerlerle adını tarihe yazdıran usta mimar, 14 Ocak 2001 tarihinde yine doğduğu ve sevdalısı olduğu İstanbul'da vefat etmiştir.
Heybeliada'dan Sanayi-i Nefise'ye Akademik Yolculuk
Zeki Sayar’ın çocukluk ve ilk gençlik yılları, İstanbul’un kendine has kültürel kimliği ile çevrelenmiş adalarında şekillenmiştir. İlköğrenimini Marmara'nın incisi Heybeliada’da tamamlayan Sayar, buradaki çok kültürel ve tarihi mimari dokudan derinden etkilenmiştir. Gençlik yıllarında ise orta öğrenimini kentin köklü yerleşim yerlerinden Kadıköy’de sürdüren başarılı isim, mimarlık eğitimine yönelmeye bu dönemde karar vermiştir. Takvimler 1924 yılını gösterdiğinde, Türkiye'nin en seçkin sanat eğitim kurumu olan Sanayi-i Nefise Mektebi Alisi’ne kabul edilmiştir. Cumhuriyet’in ilanından hemen sonra başladığı bu yükseköğrenim sürecinde akademinin usta kadrolarından dersler alarak vizyonunu genişleten Sayar, 1928 yılında okulundan başarıyla mezun olmuştur. Bu mezuniyet, genç mimar için büyük bir başlangıçtı.
Mimar ve Arkitekt: Yazılı Kültürde Çığır Açan Adımlar
Okulu bitirdikten sonra genç cumhuriyetin imar faaliyetlerine fikri düzeyde de destek vermeyi amaçlayan Zeki Sayar, 1931 yılında çok önemli bir girişimde bulunmuştur. Değerli meslektaşları Abidin Mortaş ve Ziya Kozanoğlu ile güçlerini birleştiren Sayar, Türkiye Cumhuriyeti döneminde yayınlanan ilk mesleki yayın olan Mimar dergisini kurmuştur. Dergi, yerli mimarlar için bağımsız bir kürsüydü. Burada çağdaş tasarım kuramları özgürce tartışılmıştır. Dönemin kısıtlı imkanlarına rağmen büyük bir kararlılıkla sürdürülen bu girişim, Türk mimarlığının dünyaya açılan penceresi olmuştur. Yayın hayatına başarıyla devam eden derginin ismi, 1935 yılından itibaren Arkitekt olarak değiştirilmiş ve bu yeni isimle Türk basın tarihindeki yerini daha da sağlamlaştırmıştır. Yayın, mesleki kurumsallaşma sürecinde okul vazifesi gördü.
Şehir Meclisi Çalışmaları ve Derginin Yarım Asırlık Serüveni
Zeki Sayar’ın mesleki yaşantısı sadece teorik yayıncılıkla sınırlı kalmamış, aynı zamanda kamusal alandaki imar süreçlerine de doğrudan yansımıştır. Sayar, 1944 ile 1950 yılları arasında İstanbul Şehir Meclisi bünyesinde son derece kritik görevlerde bulunarak kentin fiziksel gelişimine katkı sunmuştur. Meclis bünyesinde önemli sorumluluklar üstlendi. Bu dönemde aşağıdaki üç önemli idari ve mesleki görevi kararlılıkla yerine getirmiştir:
- İstanbul Şehir Meclisi imar komisyonu raportörlüğü
- İstanbul Şehir Meclisi bütçe komisyonu üyeliği
- Arkitekt dergisinin basımı ve aralıksız yayıncılığı
Meclisteki bu yoğun idari sorumluluklarının nihayete ermesinden sonra da mimarlık mesleğini b¼yük bir aşkla icra etmeye devam eden Sayar, bir yandan da Arkitekt dergisinin basımını tek başına üstlenmiştir. Cumhuriyet dönemi mimarlığının en uzun soluklu yayını olan bu dergiyi, emekliye ayrıldığı 1980 yılına kadar aralıksız olarak yayınlamayı başarmıştır. Türk mimarlık dünyasının yarım asırlık hafızasını barındıran bu efsanevi dergi, Zeki Sayar’ın mesleği bırakmasının ardından yayın hayatına son vererek kütüphanelerdeki saygın yerini almıştır.
Zeki Sayar'ın Türk Mimarlığındaki Ölümsüz Mirası
Hayatı boyunca mesleki etiğe ve entelektüel derinliğe önem veren Zeki Sayar, Türk mimarlık arşivinin en değerli belgelerini geleceğe miras bırakmıştır. Yarım asra yaklaşan yayıncılık serüveni boyunca sektöre kazandırdığı birikim, günümüzde bile araştırmacılara rehberlik etmektedir. Hem uygulayıcı hem teorisyen kimliğiyle Cumhuriyet tarihinin unutulmaz isimleri arasında yer alan usta mimar, ardında silinmez izler bırakmıştır.