Veliyullah Akbaşlı, 1859 senesinde Mankalya'da dünyaya gelen, ticaret ve yerel yönetim alanındaki başarılarıyla temayüz eden, hem Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında hem de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk döneminde Eskişehir'i temsil eden önemli bir siyasetçidir. Halk arasında Hacı Veli Efendi olarak da anılan Akbaşlı, ticaretle başladığı meslek hayatını Eskişehir'de yerel ve ulusal düzeyde siyasetle taçlandırmıştır. Kentin kalkınmasında belediye başkanlığı vasıtasıyla kritik roller üstlenen tecrübeli siyasetçi, 1 Mart 1928 tarihinde vefat edene dek topluma hizmet etmiştir. O dönemde hem Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında hem de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde Eskişehir mebusu olarak görev almıştır. Tarihsel süreçte yerel yönetimlerden merkezi idareye uzanan bu yolculuk, onun çok yönlü liderlik vasıflarını ortaya koymaktadır.
Eskişehir'de Yerel Siyaset ve Ticaret Yılları
Gençlik yıllarından itibaren ticaretle uğraşan Veliyullah Akbaşlı, Eskişehir'in iktisadi yapısında aktif bir rol oynamıştır. Buradaki ticari faaliyetleri, onu şehrin ileri gelenleri arasına sokmuştur. Toplumsal meselelere duyarlılığı sebebiyle kısa sürede siyaset sahnesine adım atmıştır. Siyasi kariyerinin ilk basamaklarında, dönemin önemli partilerinden Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın Eskişehir Şubesi Başkanlığı görevini üstlenmiştir. Bu teşkilatta yürüttüğü başarılı çalışmalar, onun yerel yönetim kademelerine yükselmesinin önünü açmıştır. Ticaretle uğraşırken kazandığı yönetim becerileri, onun halkla güçlü bağlar kurmasına vesile olmuştur. Nitekim elde ettiği siyasi birikimle Eskişehir Belediye Reisliği makamına seçilerek kente hizmet etmiştir. Belediyenin bütçesini ve idari yapısını düzenleme noktasında tüccarlık birikiminden faydalandığı bilinmektedir. Belediye başkanlığı döneminde şehir halkının refahını artıracak çalışmalar yürüten tecrübeli yönetici, yerelde kazandığı bu güveni ulusal düzeye taşımayı başarmıştır.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Ulusal Temsil
Yerel yönetimdeki başarılarının ardından Akbaşlı, ulusal meclislerde görev alarak Eskişehir'i temsil etme onuruna erişmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde düzenlenen seçimlerin ardından, Osmanlı Meclis-i Mebûsan IV. Dönem Eskişehir Mebusluğu görevine getirilmiştir. Bu görev, onun imparatorluğun zorlu yıllarında başkentte kritik kararlarda oy kullanmasını sağlamıştır. Ankara'da kurulan yeni yönetimde de sorumluluk üstlendi. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasıyla birlikte, TBMM I. Dönem Eskişehir Milletvekilliği unvanıyla kurucu mecliste yer almıştır. Milli Mücadele'nin ve yeni meclisin zorlu şartlarında Eskişehir halkının ihtiyaçlarını Ankara'ya aktarmak için gayret göstermiştir. Mebusluğu esnasında şehrin sorunlarının tespiti ve çözümü yolunda yoğun bir çalışma temposu benimsemiştir. Yeni Türk devletinin temellerinin atıldığı bu mecliste, tecrübeli bir tüccar ve yerel yönetici olarak halkın sesini kürsüye taşımıştır. Hem Osmanlı'nın son dönem meclisinde hem de yeni kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Eskişehir temsilcisi olarak görev yapması, onun ülkenin yönetim yapısındaki köklü değişim süreçine doğrudan tanıklık ettiğini ve aktif rol oynadığını açıkça ortaya koymaktadır.
Hayatı boyunca üstlendiği başlıca siyasi ve idari roller şu şekilde sıralanabilir:
- Hürriyet ve İtilaf Fırkası Eskişehir Şubesi Başkanlığı
- Eskişehir Belediye Reisliği
- Osmanlı Meclis-i Mebûsan IV. Dönem Eskişehir Mebusluğu
- TBMM I. Dönem Eskişehir Milletvekilliği
Aile Hayatı ve Mirası
Tüm bu yoğun siyasi koşturmacanın ve ticari faaliyetlerin arasında Veliyullah Akbaşlı, ailesine de büyük önem vermiştir. Evli olan siyasetçinin bu evliliğinden dünyaya gelen dört çocuğu bulunuyordu. Hem iyi bir aile babası hem de Eskişehir halkının yakından tanıdığı dürüst bir tüccar olarak adından söz ettirmeyi başarmıştır. Hayatı boyunca üstlendiği görevlerde dürüstlüğü ve çalışkanlığı ilke edinmiştir. Kendisi, hem iş dünyasında hem de kamu hizmetinde adaletli duruşuyla takdir toplayan bir karakter olmuştur. Tarih sayfalarında hem Osmanlı mebusu hem de TBMM milletvekili olarak yer alan nadir şahsiyetlerden biri olan Akbaşlı, 1 Mart 1928'de vefat etmiştir. Vefatının ardından şehirde derin bir üzüntü yaşanmış, ismi saygıyla anılmaya devam etmiştir. Onun bıraktığı bu asil miras, sonraki nesillere rehberlik etmiştir. Ticaretle başlayan ve meclis kürsülerine kadar uzanan bu onurlu hayat yolculuğu, geride bıraktığı ailesine olduğu kadar, ömrünü adadığı Eskişehir halkının hafızasına da gurur verici bir siyasi miras olarak nakşolmuştur.