İstanbul'un köklü tarihi içinde hem ilmi kariyeri hem de bıraktığı kalıcı izlerle adından söz ettiren Veliefendi, 1681 yılında İstanbul'un Silivrikapı semtindeki Yayla mahallesinde dünyaya geldi. Asıl adı Veliyüddin olan bu etkili din adamı, Osmanlı devlet hiyerarşisinde şeyhülislamlık makamına kadar yükselerek dönemin din ve yargı işlerinde kritik kararlara imza attı. Yeniçeri ocağının kıdemli askerlerinden Solakbaşı Hacı Mustafa Ağa'nın oğlu olan Veliyüddin Efendi, aldığı üstün medrese eğitiminin ardından müderrislik ve kadılık gibi görevlerle devlete hizmet etti. Onun adını günümüze taşıyan en büyük mirası ise İstanbulluların huzur bulduğu yemyeşil bir mesire alanı olarak vakfettiği ve bugün modern at yarışlarının merkez üssü olan ünlü Veliefendi Çayırı oldu.
Medrese Yıllarından Şeyhülislamlığa Uzanan Kariyeri
Eğitimini tamamladıktan sonra babasının Silivrikapı Arabacı Bayezid mahallesinde yaptırdığı medresede müderris olarak göreve başlayan Veliyüddin Efendi, "ibtidâ-i hâric" rütbesiyle dersler verdi. Dönemin güçlü devlet adamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın dikkatini çekerek onun himayesine girdi ve Evkaf-ı Harameyn Müfettişliği'ne getirildi. 1729'da Halep Kadısı olsa da, ertesi yıl hamisinin katledildiği Patrona Halil Ayaklanması nedeniyle görevinden uzaklaştırıldı. İsyanın bastırılmasından sonra Galata Kadılığı ile mesleğine dönen Veliefendi; Kahire, Medine ve İstanbul kadılıklarının ardından 1756'da Anadolu Kazaskerliği, 1758'de ise Rumeli Kazaskerliği makamına atandı.
Ancak padişah III. Mustafa'ya sunulan asılsız rüşvet şikayetleri üzerine azledilerek Manisa'ya sürüldü. Yapılan tahkikatta suçsuz olduğu anlaşılınca affedilerek İstanbul'a döndü ve 16 Şubat 1760'ta Şeyhülislamlığa getirildi. Sert mizacı sebebiyle maruz kaldığı şiddetli muhalefet yüzünden 18 ay sonra azledilse de, 1767'de yeniden Şeyhülislamlığa tayin edildi. 25 Ekim 1768 tarihindeki vefatına kadar bu görevde kalan Veliefendi, 87 yaşında İstanbul'da hayata gözlerini yumdu.
Toplumsal Hizmetleri, Tıp Reformu ve Lale Tutkusu
Veliefendi, sadece hukuki alanda değil, toplumsal düzenin korunmasında da öncü adımlar attı. Tıp eğitimi almadan hekimlik yapmaya çalışan sahtekarların halk sağlığını tehdit etmesini engellemek amacıyla, hekimlerden oluşan denetleyici bir heyet kurulmasını sağladı. Ayrıca ilmi birikimini geleceğe taşımak adına Beyazıt Kütüphanesi'ni inşa ettirerek çok sayıda kıymetli kitabı buraya vakfetti.
Doğaya ve çiçeklere büyük bir tutkuyla bağlı olan Veliefendi, özellikle lale yetiştiriciliğinde uzmanlık seviyesine ulaştı. Kendi elleriyle 35'ten fazla yeni lale türü yetiştiren ünlü alim, bunlara şairane isimler verdi. Yetiştirdiği bilinen lale türlerinden bazıları şunlardır:
- Lem'a ve Pertev
- Matla-ı Hurşit ve Gül hız
- Rişte-i zerrin ve Refiü'ş-şan
- Beşir-i ikbal ve Peymane-i zerrin
- İ'caz-ı gülşen, Dibace-i gülşen ve Afitab-ı çemen
Sürgünden Doğan Vaha: Veliefendi Hipodromu
Bugün Türk at yarışçılığının kalbi konumundaki Veliefendi Hipodromu'nun doğuşü, aslında tarihi bir iade-i itibara dayanır. Manisa sürgünü sonrasında masumiyeti kanıtlanan Veliefendi'ye padişah III. Mustafa, bir özür nişanesi olarak Zeytinburnu ile Bakırköy arasındaki sahile yakın Çırpıcıçayırı arazisini bağışladı. Veliefendi de bu değerli arsayı halkın kullanımı için mesire alanı olarak vakfedip çeşmeler yaptırdı. Zamanla İstanbulluların sevgilisi haline gelen bu çayır, manilere dahi konu oldu.
1911 yılında Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın talimatıyla Alman uzmanlardan oluşan heyet, at yarışları için en uygun yer olarak bu çayırı seçti. Savaş yıllarında dahi büyük ilgi gören yarış pisti zamanla gelişti. 1949'daki tribün yangınının ardından arazi 1950'de Tarım Bakanlığı tarafından Türkiye Jokey Kulübü'ne (TJK) kiralandı. Bugün 596 dönüm üzerinde kurulu modern hipodrom şu özelliklere sahiptir:
- 7600 kişilik izleyici kapasiteli tribünler,
- 2020 metre çim ve 1870 metre sentetik yarış pisti,
- 1730 metre kum idman pisti,
- TJK Asli Üyeler Sosyal Eğitim Merkezi ve İdari Binaları,
- Yarış Atları Hastanesi, Apranti Eğitim Merkezi ve müze salonu.