Türk ve Mısır sinemasında şark melodram ekolünün kurucusu kabul edilen çok yönlü sanatçı Vedat Örfi Bengü, 21 Aralık 1899 tarihinde İstanbul'un seçkin semtlerinden Erenköy'de hayata gözlerini açtı. Osmanlı döneminin önemli devlet adamlarından sadrazam Halil Rifat Paşa’nın torunu olan Bengü, genç yaşlardan itibaren edebiyata, tiyatroya ve sinemaya yönelerek hayatını sanata adadı. Saint Joseph Fransız Lisesi’nde aldığı eğitimle entelektüel altyapısını güçlendiren yazar, tiyatro oyunları yazarak adım attığı sanat dünyasında; romanları, dergi yöneticiliği, oyunculuğu, senaristliği ve yönetmenliğiyle üç ülkede derin izler bıraktı. Fransa, Mısır ve Türkiye üçgeninde şekillenen üretken kariyeri boyunca, dönemin teknik ve toplumsal imkansızlıklarına rağmen ilk uzun metrajlı filmlerin doğuşuna öncülük etti.
Edebiyattan Beyaz Perdeye Uzanan İlk Üretimler ve Aşk
Vedat Örfi, köklü bir aileye mensuptu. Annesi Güzide Hanım, II. Abdülhamit devrinde sadrazamlık yapmış, öncesinde Sivas ve İzmir valiliklerinde bulunmuş Halil Rifat Paşa’nın kızıydı. Babası ise Viyana elçisi Ali Paşa’nın oğlu, padişahın yaveri Mehmet Ali Paşa’ydı. Genç Vedat Örfi, Kadıköy’deki Saint Joseph Fransız Lisesi'ni bitirdikten sonra yazın dünyasına hızlı bir giriş yaptı. Henüz 1917 yılında kaleme aldığı "Bir Af Bir Yemin" isimli ilk tiyatro oyunu göçmenlerin yararına sahnelendi. Yazarlık tutkusu onu polisiye romanlara, çevirilere ve uyarlamalara yöneltti. Nitekim 1920 yılında yayımladığı "Karanlıklar Padişahı" adlı eseri, Türkçe edebiyatta kaleme alınmış ilk telif Sherlock Holmes öyküsü olarak tarihe geçti.
Aynı süreçte sinema basınına da el atan sanatçı, 1923 yılında Türkiye'nin Cumhuriyet dönemindeki ilk sinema dergisi olan haftalık Türkçe-Fransızca Sinema Postası (Le Courrier du Cinema) dergisinin başyazarlığını üstlendi. Hemen ardından 1924 sonlarında yayın hayatına başlayan haftalık "Opera Sine" (Opera Cine) mecmuasının da başyazarı oldu. Sinema romanı adını verdiği ve filmlerin konularını birkaç sayı boyunca ayrıntılarıyla anlattığı format, diğer yayınlar tarafından da süratle taklit edildi. İstanbul işgal altındayken Bursa'da halasının evinde misafir olan Vedat Örfi, burada Piraye Altınoğlu ile tanıştı. Babasının nüfuzuna güvenerek 1921 yılında Piraye Hanım ile evlenen sanatçının bu evlilikten Suzan ve Memet Fuat isminde iki çocuğu dünyaya geldi. Ancak piyanist olma hevesiyle bir kemancı ve kadın şarkıcı eşliğinde Paris'e konser vermeye gitmesiyle evlilik sarsıldı. Memet Fuat doğduğunda Paris'te olan sanatçı, eşiyle 13 Eylül 1932'de resmen boşandı. Piraye Hanım daha sonra şair Nazım Hikmet ile evlenecekti.
Mısır Sinemasının Kuruluşu ve Şark Melodramı
1924 yılında Fransız aktris Blanche Montel’in daveti üzerine Paris'e giden Vedat Örfi, burada onunla çeşitli sinema yapımlarında rol paylaştı, hatta "Malum Aşk" adlı filmde başrolde oynadı. 1925'te İstanbul'a döndüğünde, Amerikalı aktris Betty Blythe ile tanışıp peşinden yurt dışına gittiği ya da müzik grubuna odaklanıp Paris'e geçtiği yönünde farklı rivayetler mevcuttur. Müzikten ümidini kesince rotayı sinemaya kıran sanatçı, 1926 yılında Mısır’a geçti. Burada Fransızca makaleler yazarak çevre edindi. İslam peygamberi Hz. Muhammed’in hayatını filme alma girişimi Mısır’da büyük fırtınalar kopardı. Tutuklanıp sorgulanan sanatçı, elçilik kanalıyla kurtularak İstanbul'a dönmek zorunda kaldı.
Pes etmeyen sinemacı, bir yıl sonra aldığı resmi davetle yeniden Mısır'a gitti. Burada Azize Emir ve eşi Ahmet el Şerei'nin kurduğu Isis Film Corporation adlı şirketin sanat yönetmeni oldu. Mısır'da çekilen ilk uzun metrajlı kurmaca film kabul edilen ve "Mısır sinemasını kuran Türk" unvanını almasını sağlayan Leyla (ilk adıyla Allah'ın Çağrısı) filmine başladı. Başrolünü üstlendiği bu yapımda yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle çekimleri Istefan Rosti tamamlasa da Vedat Örfi, Mısır sinemasının temellerini atmıştı. 1928'de "Piramitlerde Facia" filminde rol aldı; ardından "Mısır Seması Altında" ve "Adak" filmlerini yönetti ancak bu eserler vizyona giremedi. Senaryosunu da yazdığı 1929 yapımı "Çöl Güzeli" (Ahmed Galal ile) ise Şam Sanayi Fuarı'nda üstün başarı ödülü kazandı. "Hayatın Cilvesi / Kahire Geceleri" adlı iddialı çalışması ise gösterime girmeden yasaklandı.
Yurda Dönüş: Yeşilçam Yılları ve Acı Kayıp
1930’ların başında vatanına geri dönen çok yönlü sanatçı, çalışmalarını hız kesmeden sürdürdü. 1932'de "Yeşil Bursa" adlı sinematografik belgeseli izleyicilerle buluşturdu. 1931 yılında Atıf Kaptan ile birlikte kurduğu "Film Yıldızları" tiyatro topluluğuyla tüm Anadolu’yu adeta karış karış gezdi. 1940'lı yılların başına kadar çeşitli illerdeki halkevlerinde idarecilik görevleri yürüttü. Bu kurumlarda "Kanun Adamı" ve "Casus" gibi oyunları sahnelendi. İkinci Dünya Savaşı yıllarında edebiyata ağırlık vererek popüler ve polisiye eserler üretti. Soyadı Kanunu ile "Bengü" soyadını alan ve eski lakabı olan "Urfi"yi "Örfi" şeklinde kullanmaya devam eden yazar, 1945'te Bengü Yayınları'nı kurarak yayıncılığa adım attı.
1947 yılında annesinden kalan miras, Vedat Örfi Bengü'nün Yeşilçam’a güçlü bir dönüş yapmasını sağladı. Ölümüne kadar geçen altı yıllık süreçte tam 31 film çevirdi, 1950'de Ülkü Film'i kurdu. Türkiye'de toplam 17 senaryoya imza attı, 24 filmin yönetmenliğini yaptı, 16 yapımda rol aldı ve 5 filmin yapımcılığını üstlendi. Ömer Lütfi Akad'ın yönettiği "Vurun Kahpeye" filmindeki başarılı oyunculuğuyla hafızalara kazındı. Bu görkemli kariyere sahip olan usta sanatçı, 25 Mayıs 1953 tarihinde İstanbul’da 54 yaşında hayata veda etti.
Ardında bıraktığı sinemasal ve edebi miras, Türk sanat tarihinin en özgün sayfalarından birini oluşturmaktadır. Öne çıkan önemli eserleri ve katkıları şunlardır:
- İlk Türkçe Sherlock Holmes Hikayesi: 1920 yılında kaleme alınan "Karanlıklar Padişahı".
- Mısır'ın İlk Uzun Metrajlı Filmi: "Leyla" (Allah'ın Çağrısı) filminin yönetmenliği ve oyunculuğu.
- Sinema Yayıncılığı Öncülüğü: "Sinema Postası" ve "Opera Sine" gibi Cumhuriyet tarihinin ilk dergilerinin başyazarlığı.
- Yeşilçam Klasikleri: "Vurun Kahpeye" (1949), "Ateşten Gömlek" (1950), "İstanbul'un Fethi" (1951) ve "Vatan ve Namık Kemal" (1951) gibi ses getiren filmlerdeki yönetmen, yapımcı ve oyuncu katkıları.