Asıl adı Mehmed Vehbi olan Terzi Baba, 1776 yılında Erzincan'da dünyaya gelmiş ve Nakşibendi-Hâlidî ekolünün bu bölgedeki en önemli temsilcisi olmuştur. Yaşamı boyunca sürdürdüğü dürüst terzilik zanaatı dolayısıyla bu lakapla anılan ünlü mutasavvıf, temel din eğitimini tamamladıktan sonra tasavvuf yoluna girmiş ve Doğu Anadolu bölgesinde geniş halk kitlelerini derinden etkilemeyi başarmıştır. Kendisine tevdi edilen manevi emaneti layıkıyla taşıyarak Doğu Anadolu bölgesinde ahlaki ve dini uyanışın öncülüğünü üstlenmiştur.
Erzincan'da Bir Terzi Çırağından Manevi Liderliğe
Erzincan'da Fazılzâde Abdurrahman Efendi'nin oğlu olarak dünyaya gelen genç Mehmed Vehbi, çocukluğundan itibaren tekkelere devam etmiştir. Ailesinin de yönlendirmesiyle geçimini sağlamak için terzilik mesleğini öğrenen Mehmed Vehbi, bu sanatı hayatı boyunca icra etmiştir. Onun fiziksel özellikleri ve mesleği, halk arasında farklı isimlerle tanınmasına zemin hazırlamıştır. Kendisi uzun boylu olması nedeniyle 'Uzun Terzi' veya 'Uzun Terzi Ağa' olarak da çağrılmıştır. En çok kabul gören unvanları ise 'Hayyât Vehbi', 'Terzi Ağa' ve günümüze kadar ulaşan 'Terzi Baba' olmuştur. Dini altyapısını sözlü kültür kaynaklarından alan bu samimi zanaatçı, tasavvuf alanında kendi kendini yetiştirmiştir.
Manevi arayışını sürdüren Terzi Baba, kırk yaşlarına geldiğinde hayatının dönüm noktasını yaşamıştır. Dönemin ünlü mutasavvıflarından Halid el-Bağdadi'nin halifesi olan Abdullah Mekkî ile yolları Erzincan'da kesişmiştir. Abdullah Mekkî, elindeki kutsal manevi emaneti teslim edecek güvenilir bir kişi ararken Kurşunlu Camii Medresesi'nde Terzi Baba ile karşılaşmıştır. Yapılan görüşmelerin neticesinde Mekkî, aradığı liyakati bu mütevazı terzide bulmuştur. Böylece Mehmed Vehbi Efendi, Nakşibendi-i Hâlidî halifesi olarak tayin edilmiştir.
Ulemanın Sınavı ve Bölgesel İrşat Dönemi
Erzincan'ın uleması ve yöneticileri, okuma yazması olmadığı düşünülen yoksul bir terzinin bu derece yüksek manevi bir makama getirilmesini ilk başta kabullenememiş ve bu karara karşı ciddi bir direnç göstermişlerdir. Kentin mutasarrıfı ve din bilginleri, onun bilgisini ve ehliyetini ölçmek amacıyla büyük bir sınav düzenlemişlerdir. Terzi Baba, bu zorlu imtihanda kendisine yöneltilen tüm soruları derin bilgisiyle cevaplamıştır. Bu üstün başarı karşısında şüpheler tamamen dağılmış ve irşat yetkisi kesinleşmiştir. Olayın ardından onun şöhreti hızla yayılmıştır. Bu manevi etki şu çevre illere ulaşmıştır:
- Erzincan
- Erzurum
- Gümüşhane
- Bayburt
- Sivas
Halk arasında onun kerametlerini anlatan çok sayıda menkıbe dilden dile aktarılarak bugüne erişmiştir.
Terzi Baba, aile yaşamında Güllü Hanım ile evlilik kurmuştur. Çiftin hiç erkek çocuğu olmamış, soyları ise üç kız evlatları aracılığıyla sürdürülmüştür. Kızlarının isimleri şunlardır:
- Zeynep Sâre
- Meysûne
- Edebiyye
Bölge insanına manevi rehberlik eden Terzi Baba, 1848 yılındaki kolera salgınında 72 yaşındayken Erzincan'da vefat etmiştir. Vefatının ardından cenazesi, kendisini yakından takip eden halifelerinden Fehmî Efendi ile dönemin Erzincan defterdarı olan Mecîd Efendi tarafından inşa ettirilen ahşap türbeye büyük bir hürmetle defnedilmiştir. Bu ilk ahşap yapı zamanla çıkan bir yangında tamamen yanmıştır. Erzincan Belediyesi, 1980'li yıllarda bu manevi mirasın anısını yaşatmak amacıyla kesme taştan yeni bir türbe yaptırmıştır. Günümüzde şehrin ana mezarlığı da onun ismiyle anılarak 'Terzi Baba Mezarlığı' adını taşımaktadır.
Kenzü'l-Fütûh ve Edebi Mirası
Manevi öğretilerini kalıcı hale getiren Terzi Baba'nın bilinen en önemli eseri Kenzü'l-Fütûh adlı yapıttır. Bu kıymetli kitap, farklı dönemlerde şu isimlerle de anılmıştır:
- Miftâhu'l-Kenz
- Kenzü'l-Miftâh
- Kenz-i Miftâh
- Miftâhu'l-Kenzi Li'l-Ârif
- Hidâyet-nâme
Eserin günümüze kadar ulaşan 13 adet el yazması nüshası bulunmaktadır. Geçmiş dönemlerde eski harflerle 4 kez matbu baskısı yapılan bu çalışma, halkın anlayabileceği son derece sade ve akıcı bir Türkçe ile kaleme alınmış olup kütüphanelerde çok sayıda nüshası yer almaktadır.
Kitabın yazım sürecine dair tarihi aktarımlar, eserin ilk olarak Terzi Baba tarafından mensur, yani düz yazı formunda oluşturulduğunu belirtmektedir. Sonrasında ise şeyhin izni ve yönlendirmesiyle manevi kardeşi ve halifesi olan Hâfız Rüşdî Efendi tarafından manzum hale getirilmiştir. Mesnevi nazım biçimiyle şekillenen bu eser, toplam 1214 beyitten oluşmakta ve içinde temel dini ile tasavvufi öğretileri barındırmaktadır. Eserin bitiş bölümünde Hâfız Rüşdî Efendi'nin kaleme aldığı 26 beyitlik içten bir münacat ile 24 beyitlik 'Medhiyye-i Hayyât' adlı övgü şiiri yer almaktadır. Bazı tarihi kaynaklarda Terzi Baba'nın 'Sıfât-ı Sübûtiyye Risâlesi' adında bir başka eserinin daha bulunduğu yazılı olsa da bu çalışma günümüze ulaşamamıştır.