Şükûfe Nihal Başar, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Cumhuriyet Türkiye'sine uzanan kritik bir zaman diliminde, kalemiyle ve eylemleriyle toplumsal dönüşüme yön veren öncü bir Türk edebiyatçısıdır. Sanatçı 1896 yılında İstanbul'da doğdu. 24 Eylül 1973'te yine bu şehirde vefat etti. Yaşamı boyunca şiir, öykü ve roman türlerinde eserler üreten yazar, edebî kimliğinin yanı sıra öğretmenliği ve aynı zamanda ödün vermeyen feminist aktivizmiyle tanınır. 1919 yılında Darülfünun Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü'nden mezun olarak "Türkiye'de üniversiteden mezun olan ilk kadın" unvanını elde etmiştir. Gerek Müdafaa-yı Hukuk-ı Nisvan gerekse Asri Kadınlar Derneği gibi birçok sivil oluşum bünyesinde aktif görev alarak, Türkiye'de kadın özgürlüğü hareketinin en kararlı savunucularından ve öncü temsilcilerinden biri haline gelmiştir.
Yazarın çocukluk yılları, Miralay rütbeli babası Ahmet Bey'in görevi sebebiyle imparatorluğun farklı şehirlerinde şekillenmiştir. Annesi Nazire Hanım'ın ve babasının sağladığı imkânlarla, eğitim hayatına ilk olarak özel hocalardan ders alarak adım atmıştır. Ortaokul eğitimini Şam'da tamamladı. Selanik'te ise özel bir okulda eğitim aldı. Bu seyahatler ve zengin kültürel çevre sayesinde Arapça, Farsça ve Fransızca dillerini yetkin bir şekilde öğrenmiştir. Ayrıca babasının evinde gerçekleştirilen entelektüel toplantılar, küçük yaştaki sanatçının memleket meseleleriyle erken tanışmasını sağlamıştır. Bu meclislerde bulunan şairler, yazarlar ve devlet adamları, onun ilerideki fikir dünyasını derinden etkilemiştir. Henüz 13 yaşındayken kaleme aldığı ilk yazısı Mehasin gazetesinde yayımlanarak edebiyat dünyasındaki yerinin ilk habercisi olmuştur.
Darülfünun Yılları ve Çığır Açan Tarihî Unvan
Şükûfe Nihal, 1912 yılında ailesinin yönlendirmesiyle Mithat Sadullah Bey ile ilk evliliğini gerçekleştirmiştir. Bu evlilikten bir oğlu dünyaya geldi. Ancak çift kısa süre sonra yollarını ayırdı. 1916 senesinde yükseköğrenim için İnas Darülfünunu yani Kadın Üniversitesi çatısı altına girmiştir. Eğitimi sürerken, eşiyle birlikte kurduğu "Mekteb-i Ümit" adındaki okulda eğitimcilik kariyerine de ilk adımı atmıştır. Kadın üniversitesinde üç yıl boyunca edebiyat alanında eğitim gören yazar, son sınıfta tercihini coğrafya şubesinden yana kullanmıştır. Son sınıfı okuduğu 1919 senesinde, kadın ve erkek üniversitelerinin birleştirilmesi fikri ortaya atılmıştır. Zorlu bir dönemeçte kadın öğrencilere, ya mezuniyet sınavlarına İnas Darülfünunu'nda girerek eğitimlerini sessizce tamamlama ya da erkeklerin aldığı ağır ek derslerin sınavlarını da vererek erkek üniversitesi mezunu sayılma fırsatı tanınmıştı. Akranlarının büyük çoğunluğu kolay yolu seçip kadın üniversitesi diplomasını alırken, Şükûfe Nihal cesur bir adım atmıştır. Yeni geçtiği coğrafya bölümünün derslerinin yanı sıra erkek öğrencilerin sorumlu olduğu tüm ek derslerin sınavlarını başarıyla tamamlamıştır. Bu azmi sayesinde, Darülfünun mezunu ilk kadın olarak tarihe adını yazdırmayı başarmıştır. Mezun olduğu bu tarihî yılda, Servet-i Fünun edebiyatı etkisinde aruz vezniyle yazdığı ilk şiir kitabı "Yıldızlar ve Gölgeler" okurla buluşmuştur. İkinci evliliğini politikacı Ahmet Hamdi Başar ile yaptı. Bu beraberlikten bir kız çocuk sahibi oldu.
Kadın Hakları Mücadelesi ve Cumhuriyet Dönemi Aktivizmi
Şükûfe Nihal, 1919 ile 1960 yılları arasında kalemiyle olduğu kadar kurumsal faaliyetleriyle de kadın haklarının yılmaz bir savunucusu olmuştur. 15 Haziran 1923 tarihinde, Nezihe Muhittin ile omuz omuza vererek Kadınlar Halk Fırkası'nın kurulmasında etkin bir rol oynamıştır. Ülkenin bu ilk kadın partisinin genel sekreterlik vazifesini üstlenen yazar, kadınların seçme ve seçilme haklarına kavuşması için yürütülen mücadelenin en ön safında yer almıştır. Ancak o dönemde, kadınların bu hakları kullanabilmesi için Anayasa'da değişiklik yapılması gerekliliği ve kurulma aşamasındaki Cumhuriyet Halk Fırkası ile isim benzerliği bulunması gibi sebeplerle bu fırkanın talepleri geri çevrilmiştir. Reddedilme kararının ardından Kadınlar Halk Fırkası, Türk Kadınlar Birliği adını taşıyan bir derneğe dönüştürülmüştür. Yazar, dönemin popüler yayınlarından olan Süs dergisinin sayfalarında yayımlanan 'Fırkamızın Mefkûresi' başlıklı meşhur makalesinde, kurucusu olduğu Kadınlar Halk Fırkası'nın temel amaçları ve gelecek vizyonu hakkında kamuoyuna ayrıntılı bilgiler sunmuştur. Türkiye'de kadın özgürlüğünün kökleşmesi adına hayatı boyunca çok sayıda sivil toplum kuruluşunda sorumluluk üstlenmiştir. Aşağıda, Şükûfe Nihal Başar'ın etkin roller üstlendiği ve kadın hakları mücadelesine yön veren bazı önemli kuruluşlar yer almaktadır:
- Kadınlar Halk Fırkası (Kurucu Üye ve Genel Sekreter)
- Türk Kadınlar Birliği (Kurucu Dernek Üyesi)
- Müdafaa-yı Hukuk-ı Nisvan Derneği (Aktif Yönetici)
- Asri Kadınlar Derneği (Aktif Üye)
Bu önemli derneklerdeki faaliyetleri ve edebi eserleriyle Şükûfe Nihal, Türk kadınının toplumsal ve siyasal hayattaki konumunun güçlenmesine çok değerli katkılar sunmuştur. Cumhuriyetin kuruluş yıllarındaki bu kararlı duruşu, modern Türk kadınının yolunu aydınlatan en güçlü fenerlerden biri olmuştur.