Manastır'da dünyaya gelen ve ömrünü bilime adayan Şükrü Kaymakçalan, farmakoloji alanında gerçekleştirdiği kritik çalışmalarla Türk tıp tarihine damgasını vurmuş bir hekimdir. 1923 yılında doğan ve 22 Temmuz 1984'te Ankara'da aramızdan ayrılan Kaymakçalan, tıp dünyasındaki bilimsel katkılarının yanı sıra edebiyatla, özellikle de şiir sanatı ile yakından ilgilenmiştir. Yetkin tıp bilgisi sayesinde Türkiye'yi küresel bir facianın eşiğinden kurtaran hekim, ülkesinde modern farmakolojinin kurumsallaşması adına öncü adımlar atmıştır.
Akademik Hayata İlk Adımlar ve Yurt Dışı Araştırmaları
Gençlik yıllarında tıp eğitimine yönelen Kaymakçalan, yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi bünyesinde tamamlayarak 1946 senesinde mezuniyet derecesini almıştır. Tıp eğitimi onun tutkusuydu. Doktor unvanını kazandıktan sonra bilimsel araştırmalara odaklanmış ve akademik kariyerine 1953 yılında Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü bünyesinde farmakoloji asistanı olarak devam etmiştir. Enstitüdeki görevi sürecinde araştırmacı kimliğini daima ön plana çıkaran uzman hekim, tıp literatürüne katkı sunmayı amaçlamıştır. Bu hedef doğrultusunda, hazırladığı bilimsel çalışmalarını Türk Hijyen ve Tecrübi Biyoloji Dergisi sayfalarında yayımlayarak meslektaşlarıyla paylaşmıştır.
Daha sonra yüksek lisans eğitimi almak maksadıyla yurt dışına giden Kaymakçalan, burada morfin bağımlılığı üzerine yoğunlaşmıştır. Yurt dışı yılları verimli geçti. Bağımlılık yapıcı bu maddelerin etkileri üzerine derin araştırmalar gerçekleştirmiştir. Araştırmacı, kazandığı derin tecrübelere dayanarak 1962 senesinde Türkiye'ye dönmüştür. Dönüşünün akabinde Ankara Üniversitesi Farmakoloji Bölümü kürsü başkanı olarak atanan bilim insanı, kariyerini burada sürdürmüştür. Ankara'daki kürsü onun yeni merkezi oldu.
Farmakolojinin Kurumsallaşması ve Kurumsal Katkıları
Şükrü Kaymakçalan, sadece kendi kürsüsünde ders vermekle kalmamış, aynı zamanda ülkemizde farmakoloji biliminin kurumsallaşması sürecinde de lokomotif rolü üstlenmiştir. Türkiye'deki diğer köklü üniversitelerin gelişimine de el atan Kaymakçalan, Ege Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi bünyesindeki Farmakoloji Bölümlerinin kuruluş aşamalarında çok büyük emekler sarf etmiş, bu kurumlara hayati katkılar sunmuştur. Akademik dünyadaki yoğun faaliyetlerinin yanı sıra, meslektaşlarını bir araya getirmek amacıyla 16 Kasım 1966'da kurulan Türk Farmakoloji Derneği'nin kurucu kadrosunda yer almıştır. Derneğin baş kurucularından biri olan hekim, bu kurumsal oluşuma öncülük etmiştir. Kuruluşunun hemen ardından derneğin ilk genel başkanı seçilerek bu alandaki liderliğini pekiştirmiştir.
Bilimsel birikimini ulusal ve uluslararası platformlarda paylaşmaktan geri durmayan Kaymakçalan, kariyeri boyunca pek çok saygın kuruluş bünyesinde uzun yıllar boyunca görev almıştır. Bu doğrultuda katkı sağladığı başlıca prestijli yapılar şunlardır:
- Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü bünyesinde yürüttüğü akademik çalışmalar,
- TÜBİTAK çatısı altında gerçekleştirdiği bilimsel araştırma ve projeler,
- Birleşmiş Milletler Uluslararası Uyuşturucu Madde Kontrol Organı (INCB) bünyesinde üstlendiği uluslararası sorumluluklar.
Talidomid Faciasına Karşı İleri Görüşlü Direniş
Şükrü Kaymakçalan'ın meslek hayatındaki en hayati dönüm noktalarından biri, tüm dünyayı sarsan Talidomid Faciası karşısındaki kararlı duruşudur. O dönemde, hamile kadınların kullanımı için piyasaya sürülen Talidomid adlı ilaç sebebiyle dünya genelinde binlerce bebek Fokomeli hastalığıyla dünyaya gözlerini açıyor ve ne yazık ki çok erken yaşlarda yaşamını yitiriyordu. O dönemde büyük bir tehlike kapıdaydı. Alman menşeili bu ilacın Türkiye'ye ithal edilmek istenmesi üzerine Sağlık Bakanlığı ruhsat işlemlerini başlatmıştı. Ancak bu tehlikeli sürece müdahale eden Ordinaryüs Profesör Süreyya Tahsin Aygün ve Şükrü Kaymakçalan, ilacın olası yan etkilerini ve taşıdığı büyük riskleri bilimsel gerekçelerle ortaya koyarak ruhsat verilmesine karşı çıkmışlardır. Bilimsel kurulun aldığı karar son derece netti. Bu iki vizyoner bilim insanının sunduğı sağlam bilimsel argümanlar sayesinde Sağlık Bakanlığı ilaca onay vermemiş ve Türkiye bu ölümcül tehlikeden tamamen uzak kalmıştır. Böylelikle Türkiye bu büyük tehlikeden kurtulmuştu. Ülkemiz, araştırmacı hekimlerimizin bu ileri görüşlü tavrı sayesinde facianın yıkıcı etkilerine maruz kalmayan dünya üzerindeki sayılı ülkeden biri olma şerefine erişmiştir. Ankara Üniversitesi bünyesindeki görevini ömrünün son anına kadar sadakatle yürüten Kaymakçalan, 1984 yılının Temmuz ayında vefat ederek arkasında silinmez bir miras bırakmıştır.