Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarındaki en sarsıcı toplumsal hareketlerden biri olan 1925 isyanının lideri Şeyh Said, 1865 yılında Erzurum'un Hınıs ilçesine bağlı Kolhisar Köyü'nde doğdu. Kendisi bölgedeki Zaza nüfusun içinde yaşayan saygın bir Nakşibendi şeyhiydi. Soyu ise Şeyh Ali Septi Efendi'ye kadar uzanan seyyid bir aileye dayanıyordu. Genç yaşta üstlendiği dini liderlik sorumluluğu ve hayvan ticareti vesilesiyle geniş bir coğrafyada kurduğu ticari ilişkiler, onu kısa sürede Kürt aşiretleri arasında sözü geçen son derece nüfuzlu bir figür haline getirmiştir. Bölgedeki bağımsızlık arayışları ile cumhuriyet devrimlerine duyulan tepkiyi birleştirerek geniş çaplı bir silahlı ayaklanmaya öncülük etti. Bu hareket askeri güçler tarafından bastırıldı. Şeyh Said, yargılamaların ardından 29 Haziran 1925 tarihinde Diyarbakır'da idam edildi.
Kökenleri, Medrese Eğitimi ve Ticari Gücü
Aslen Elazığ Palu kökenli olan Şeyh Said, Şeyh Mahmud Fevzi ile Gulê Hanım'ın yedi oğlundan en büyüğüydü. Babası Palu'dan göç ederek Kolhisar köyünü satın almış ve buraya yerleşmişti. Genç yaşında medrese eğitimi alarak şeriatı ve on iki farklı ilmi tahsil etti. Tekkede tasavvuf eğitimi görerek manevi olgunluğa ulaştı. Babasının vefatının ardından kalabalık ailesinin tüm idari ve mali sorumluluğunu üstlendi. Ailesi son derece zengindi. Erzurum'dan Şam, Musul ve Halep gibi büyük merkezlere kadar uzanan sürü ticaretiyle uğraşıyordu. Ticaret vesilesiyle bölgedeki aşiretlerle güçlü ve kalıcı ilişkiler kurdu. Böylece geniş bir kitle üzerinde büyük bir nüfuz elde etti. Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı idaresinin kendisini ve ailesini sürgün etme teşebbüsünü, dönemin kaymakamını tehdit ederek engellemeyi başardı. İlk eşi Amine Hanım'ın vefatının ardından, Fatma Hanım ile evlendi. Bu evliliklerden beşi kız, beşi erkek olmak üzere toplam on çocuğu dünyaya geldi. Söz konusu erkek evlatları şunlardır:
- Şeyh Ali Rıza Efendi (1894-1970)
- Şeyh Gıyaseddin (1905-1972)
- Şeyh Selahaddin (1907-1979)
- Şeyh Abdulhalık (1922-1944)
- Şeyh Ahmet (1923-2015)
Cemiyet Çalışmaları ve İsyanın Hazırlık Aşaması
Köy köy gezerek İslami ve ulusal bilinç uyandırmaya çalışan Şeyh Said, Kürdistan Teali Cemiyeti bünyesine katıldı. Cemiyetin 1921'de kapatılmasıyla kayınbiraderi Cibranlı Albay Halit Bey liderliğinde kurulan Rêxistina Azadî örgütüne girdi. Grup üyeleri kendi aralarında şifreli bir dille haberleşiyordu. Ancak bu gizli mesajların birinde yapılan hata planların deşifre olmasına neden oldu. Bunun üzerine Albay Halit Bey ve milletvekili Yusuf Ziya 1924 Ekim ayında tutuklandılar. Liderlik görevi tamamen Şeyh Said'e kaldı. Ankara yönetiminin hayata geçirdiği kanunların dini ortadan kaldıracağını iddia ederek aşiretlere yönelik yoğun bir propaganda faaliyetine girişen Şeyh Said, hazırladığı isyan fetvalarını bölgedeki tüm nüfuzlu ailelerin ileri gelenlerine ulaştırmıştır. Yolda kendisini durdurmak isteyen eşine karşı tarihi bir sorumluluk bilinciyle kararlı duruşunu sergiledi. 'Tek başıma bastonumla kalsam bile bu kafirlere karşı çıkacağım' diyerek inancını ortaya koydu. Ocak 1925'te Kırıkhan ve Karineş köylerinde aşiret liderleriyle üst üste gizli toplantılar organize etti. Türklerin ve Kürtlerin arasındaki tek bağ olan dinin de hükümetçe kaldırıldığını ilan etti.
Erken Patlayan İsyan ve Dağkapı'daki Akıbet
İsyan hareketi, Piran'da sığınan bazı firarilerin kolluk kuvvetlerine teslim edilmemesi sebebiyle 8 Şubat 1925'te beklenenden erken başladı. Yeşil bayraklar taşıyan isyancılar kısa sürede Darahini'yi ele geçirip burayı geçici başkent yaptılar. Harekât kapsamında cephe komutanlıkları kurularak geniş bir bölgeye yayılım sağlandı. Palu'yu alan asiler, Elazığ'ı da ele geçirerek şehri yağmaladılar. Ulaşım ve koordinasyon imkanlarının kısıtlı olduğu kış şartlarında Diyarbakır kuşatmasının başarısızlıkla sonuçlanması ve bazı büyük aşiretlerin hükümetin vaatleri üzerine tarafsız kalmayı seçmesi, isyanın askeri gücünü büyük oranda zayıflatarak sonunu hazırlamıştır. Bu durum isyancılar açısından telafi edilemez bir askeri zayıflık doğurdu.
Gelişmeler karşısında Ali Fethi Okyar hükümeti sıkıyönetim ilan etti ve bir süre sonra görevinden istifa etti. Yeni kurulan İsmet İnönü hükümeti, bölgede çok geniş çaplı bir askeri temizlik harekâtı başlattı. Kıskaca alınan Şeyh Said, kar altındaki zorlu doğa koşullarının da etkisiyle 15 Nisan 1925 gecesi Osman Nuri Paşa'ya teslim oldu. Diyarbakır'da kurulan Şark İstiklal Mahkemesi, tekke ve zaviyelerin kapatılması yönünde tarihi bir karar aldı. İsyanın elebaşları hakkında idam hükmü verildi. Şeyh Said, 29 Haziran 1925 günü Diyarbakır Dağkapı Meydanı'nda 60 yaşında idam edildi. Darağacına doğru yürürken bir gazetecinin uzattığı deftere, mücadelesinin yalnızca Allah ve din adına olduğunu yazarak son nefesini verdi.