Şerif Mardin, Türk sosyal bilim dünyasına yön veren, geliştirdiği kavramlarla toplumsal yapıyı anlamamızı sağlayan duayen bir sosyolog ve siyaset bilimcidir. 1927 yılında İstanbul'da dünyaya gelen ve 6 Eyül 2017'de yine aynı şehirde hayata gözlerini yuman Mardin, Türkiye'nin modernleşme sancılarını ve sosyo-politik dinamiklerini kendine has kuramsal çerçevelerle açıklamıştır. Yaşamı boyunca çok sayıda prestijli akademik kurumda dersler vermiş, önemli teorileri ülkemize kazandırarak sosyoloji literatüründe derin izler bırakmıştır.
Köklü Bir Aileden Uluslararası Akademik Zirveye
Sosyoloji dünyasının bu saygın ismi, kökleri İslam Peygamberi Hz. Muhammed'in torunu Hüseyin'e kadar uzandığı belirtilen Mardinizade ailesinin bir ferdidir. Baba tarafından ünlü isimler Arif Mardin ve Betül Mardin ile kuzendir. Kendisi son derece entelektüel bir ortamda yetişti. Galatasaray Lisesi'nde başladığı eğitimini Amerika Birleşik Devletleri'nde tamamlayan genç Mardin, Stanford Üniversitesi'nde siyasal bilimler alanında lisans derecesini alarak akademik kariyerinin ilk sağlam temelini burada atmış oldu. Yükseköğreniminin ardından lisansüstü derecesini almak üzere Johns Hopkins Üniversitesi'ne geçiş yaptı. Doktora derecesini ise yine Stanford bünyesindeki Hoover Institute çatısı altında hazırladığı Yeni Osmanlılar konulu tez çalışmasıyla elde etti. Bu kapsamlı çalışmasını genişleterek 1962 senesinde Princeton Üniversitesi etiketiyle kitaplaştırdı ve uluslararası alanda büyük ses getirdi. Ardından 1964'te yayımlanan çalışmasıyla modern Türk siyasi düşüncesinin köklerine ışık tutmaya devam etti. Bu dönemde Forum dergisinde uzun süre yazarlık yaptı. Burası dönemin en etkili entelektüel yayınlarındandı.
Türk Sosyolojisinde Çığır Açan Kuramsal Yaklaşımlar
Şerif Mardin denildiğinde akla ilk gelen bilimsel katkı, Edward Shils tarafından ortaya atılan merkez-çevre teorisinin Türkiye'ye uyarlanmasıdır. Bilim insanı, 1973 yılında kaleme aldığı makaleyle bu kuramsal çerçeveyi yerel siyasi yapıyı açıklayan bir anahtar olarak sundu. Söz konusu makale Türkçe çevirisiyle geniş kitlelere ulaştı. Bu kuram ülkemizde büyük ilgi gördü. Bu kuram, ülkemizde yaygın olan güçlü devlet anlayışını desteklerken çevredeki toplumsal unsurları da analize dahil etmiştir. Bazı çevrelerce dualist, kültüralist ve oryantalist yaklaşımlar barındırdığı gerekçesiyle eleştirilse de sosyoloji dünyasında çok güçlü bir karşılık buldu. Öte yandan, 2007 yılında gazeteci Ruşen Çakır ile gerçekleştirdiği söyleşide literatüre kazandırdığı mahalle baskısı kavramı, toplumsal tartışmaların merkezine oturdu. Bu kavram, muhafazakarlaşan toplumsal yapılarda dini yaşam biçimini seçmeyen bireylerin hissedebileceği dışlanmışlık hissini tarif etmektedir.
Seçkin Üniversiteler ve Toplumsal Sorumluluklar
Kariyeri boyunca pek çok üniversitede ders veren Mardin, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde 13 sene boyunca öğretim üyelişi yaptı. Sosyolog, 1973 senesinde Boğaziçi Üniversitesi bünyesine geçiş yaparak İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi'nin kurucu dekanlığı görevini üstlenmiş ve aynı zamanda Sosyoloji Bölümü'nün başkanlığını da başarıyla idare etmiştir. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki American University bünyesinde de uzun yıllar İslam Araştırmaları Merkezi Başkanı olarak akademik çalışmalarını sürdürdü. Türkiye'ye döndükten sonra Sabancı Üniversitesi çatısı altında Tanzimat dönemi üzerine araştırmalar yapan saygın hoca, 2011 yılında emeritus unvanına layık görüldü. Son olarak akademik ömrünü adadığı sosyoloji derslerini İstanbul Şehir Üniversitesi bünyesinde sürdüren profesör, vefatına dek bu görevine devam etti. Akademik başarılarının yanı sıra toplumsal sorumluluklardan da kaçınmayan Mardin'in kariyerindeki bazı dönüm noktaları şunlardır:
- 1967-1970 yıllarında Türkiye Sosyal Bilimler Derneği kurucu başkanlığını yaptı.
- 1993 senesinde ODTÜ Prof. Dr. Mustafa Parlar Eğitim ve Araştırma Vakfı Yılın Bilim Adamı Ödülü'nü Prof. Dr. Tekin Dereli ile birlikte almaya hak kazanmıştır.
- Yeni Demokrasi Hareketi kurucuları arasına katılarak siyasete girdi.
- Bu girişim kısa süreli bir deneyimdi.
- Televizyon ekranlarında yayımlanan Gerçek Orada Bir Yerde isimli sohbet programında popüler kültür ve tarih üzerine derin analizler paylaşmıştır.
Şerif Mardin, ardında bıraktığı sayısız makale, kitap ve yetiştirdiği binlerce öğrenciyle Türk entelektüel tarihinin köşe taşlarından biri olmaya devam etmektedir.