Mehmet Şemsettin Günaltay, 1883 yılında Erzincan'ın Kemaliye ilçesinde dünyaya geldi. Müderris İbrahim Edhem Efendi'nin oğlu olan Günaltay, küçük yaşta İstanbul'a taşınarak önce Üsküdar'daki Ravza-i Terakki Mektebi'nde, ardından Vefa İdadisi'nde öğrenim gördü. Eğitimini Dârülmuallimîn-i Âliye'nin Fen Şubesi'nde tamamlayan Günaltay, 1905'te bu okuldan birincilikle mezun oldu; Arapça, Farsça ve Fransızcayı da özel derslerle edindi.
Öğretmenlikten Akademiye
Meslek yaşamına İstanbul Dârüşşafaka'da geometri öğretmeni olarak adım atan Günaltay, Kıbrıs İdadisi'nde öğretmenlik, müdür yardımcılığı ve müdürlük görevlerini üstlendi. 1909'da Lozan Üniversitesi Doğa Bilimleri Bölümü'ne gönderildi; ertesi yıl mezun olarak yurda döndü. Midilli İdadisi ve İstanbul Gelenbevi Lisesi'nde müdürlük yapan Günaltay, bu dönemde tanıştığı Ziya Gökalp'in etkisiyle Türk tarihine yöneldi. 1915'te İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi'nde Türk Tarihi ve İslam Kavimleri Tarihi profesörü oldu; Süleymaniye Medresesi'nde ise Dinler Tarihi ile İslam Felsefesi okuttu. 1924'te kurulan İlahiyat Fakültesi'nin dekanı olarak görevlendirildi.
Akademik çalışmalarının yanı sıra İslam düşüncesi ve tarihi üzerine kalem oynatan Günaltay, 1909'dan itibaren Sırât-ı Müstakîm ve Sebilürreşad dergilerinde makaleler yayımladı; böylece dönemin modern İslamcı aydınları arasında kendine yer edindi.
Siyaset ve Devlet Hizmetleri
1914'te Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında Bilecik mebusu seçilerek siyasete giren Günaltay, meclisin 1920'de dağılmasına dek bu görevde kaldı. I. Dünya Savaşı sonrasında kurulan Divan-ı Harp komisyonunda yer aldı. Mütareke yıllarında Darülfünun kürsüsünden millî davayı savundu. Ankara'da ulusal hükümet kurulunca İstanbul Belediye Meclisi'nde üyelik ve başkan vekilliği yaptı; Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nde de görev üstlendi.
1923-1950 yılları arasında Sivas, 1950-1954 arasında ise Erzincan milletvekilliği yapan Günaltay, Ocak 1949'da Başbakan Hasan Saka'nın istifasının ardından 18. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti'ni kurdu. 15 Ocak 1949'dan 22 Mayıs 1950'ye dek Demokrat Parti iktidarının başlamasına kadar başbakanlık koltuğunda oturdu.
Türk Tarih Kurumu ve Son Yıllar
Mustafa Kemal'in isteğiyle 1931'de kurulan Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin — 1933'ten itibaren Türk Tarih Kurumu adını alan yapının — kurucu üyeleri arasında yer alan Günaltay, 1941'de bu kurumun başkanlığına seçildi ve bu görevi ölümüne dek, tam yirmi yıl sürdürdü. 1961'de İstanbul senatosu için seçilen Günaltay, göreve başlayamadan 19 Ekim 1961'de İstanbul Ortaköy Şifa Yurdu'nda prostat kanserinden hayatını kaybetti. Vasiyetine uyularak Ankara Cebeci Asri Mezarlığı'nda kızının yanına defnedildi.
Çalışmalarından bir bölümü şöyle sıralanabilir:
- Fennin En Son Keşfiyâtından (1910)
- Zulmetten Nura (1915)
- İslam Dini Tarihi (1924)
- Tarih-i Edyan (1922)
- Mufassal Türk Tarihi (1922-1924)
- İslâm'da Tarih ve Müverrihler (1923-1926)