Semiha Berksoy, İstanbul'da 24 Mayıs 1910 tarihinde dünyaya gelerek Türk sanat tarihinin en cesur ve çok yönlü sayfalarını yazmıştır. Türkiye'nin ilk profesyonel Müslüman kadın opera sanatçısı olan deha, yaşamı boyunca tiyatro sahnelerinden resim tuvallerine uzanan geniş bir yelpazede üretmiştir. Olağanüstü dramatik soprano sesi ve benzersiz oyunculuk yeteneği sayesinde hem ülkemizde hem de uluslararası arenalarda derin izler bırakmıştır. Sanatçı, yarattığı öncü kültürel mirasla 15 Ağustos 2004'te yine doğduğu şehir olan İstanbul'da 94 yaşında vefat edene dek durmaksızın çalışmıştır.
Hüzünle Başlayan Sanat Yolculuğu ve İlk Adımlar
Sanatçının çocukluğu, İstanbul'un köklü atmosferinde şekillenirken büyük bir ailevi trajediyle sarsılmıştır. Babası maliyede kâtip olarak görev yapan Ziya Cenap Berksoy, annesi ise ressam Fatma Saime Hanım'dı. Küçük Semiha henüz dört yaşındayken devam ettiği Nöfer Çocuk Yuvası bünyesinde Mozart'ın şanlı eseri Figaronun Düğünü melodilerini mırıldanarak yeteneğini göstermeye başladı. Ancak Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan İspanyol gribi salgını, ailenin kaderini tümüyle değiştirdi. Babası bu bulaşıcı hastalığa yakalandığında doktorlar eve yaklaşılmasını tamamen yasaklamıştı. Tehlikeye rağmen eşinin yanından ayrılmayan fedakar annesi Fatma Saime Hanım da gribe yakalandı. Annesi, kısa süre sonra kucağındaki bebeğiyle birlikte yaşamını yitirdi. Bu büyük acının ardından iyileşen babası ilerleyen dönemde yeniden evlendi.
Genç Semiha, ilkokul yıllarından itibaren edebiyat ve resimle iç içe büyüyecektir. Okul sıralarında öyküler yazar, yazdığı bu metinlerin görsellerini kendi fırçasıyla resimlerdi. Şiirler okumaktan, kendi kendine şarkılar mırıldanmaktan büyük bir keyif alırdı. Eğitim hayatını Kadıköy İlkokulu ve İstanbul Kız Lisesi'nde sürdüren Berksoy, ardından Güzel Sanatlar Akademisi Namık İsmail Atölyesi sınırlarında resim dersleri almaya başladı. Sanatçı, tiyatro eğitimi için girdiği Darülbedayi Tiyatro Okulu'nda çalışırken sesini dönemin meşhur şan hocası soprano Nimet Vahit Hanım'a dinletme fırsatı buldu. Beğeni toplayan sesiyle o yıllardaki adıyla Dar'ul Elhan konservatuvarı şan sınıfına kabul edildi. Buradaki nitelikli eğitiminin ardından 1929 senesinde mezun oldu. İlk halk konserini ise ünlü besteci Cemal Reşit Rey'in piyano eşliğinde gerçekleştirdi. Bu dinletide Rimski-Korsakov'un Sadko operasından Chanson Endu ile Puccini'nin La Bohem eserinden Müssete aryalarını seslendirerek büyük beğeni kazandı.
Sinema ve Operada İlk İzler: Özsoy'dan Berlin'e
Semiha Berksoy'un yeteneği kısa sürede sinema yapımcılarının da dikkatini çekmiştir. Türkiye'nin ilk sesli filmi olan ve 1931 yılında Muhsin Ertuğrul tarafından yönetilen İstanbul Sokaklarında adlı yapımda Semiha karakterine can verdi. İki yıl sonra yine Muhsin Ertuğrul imzalı müzikli bir film olan Söz Bir Allah Bir kadrosunda yer aldı. Bu filmin senaryosunu Selma Muhtar takma ismiyle Nâzım Hikmet yazmış, müziklerini ise Muhlis Sabahattin bestelemiştir. Sanatçının asıl büyük çıkışı ise 19 Haziran 1934'te yaşandı. Ahmet Adnan Saygun bestesi olan, Türkiye'nin ilk Türk operası unvanlı Özsoy operasında canlandırdığı Ayşim rolüyle sahnede devleşti.
Bu muazzam başarıların ışığında yetkililer, genç yeteneğin yurt dışında eğitim alması gerektiğine karar verdiler. Berksoy, 1936 senesinde Carl Ebert ve Paul Lohmann gibi otoritelerin yer aldığı devlet bursu sınavını kazanarak Almanya'ya gitmeye hak kazandı. Eğitimini Berlin Yüksek Müzik Akademisi Opera Bölümü bünyesinde sürdürürken 3 Ocak 1937'de Berlin Türk Büyükelçiliği'nde ilk şan resitalini verdi. Bu özel etkinlik, Alman Hariciye Nazırı Von Ribbentropf şerefine düzenlenmiştir. 2 Kasım 1938'de meşhur Alman Gramafon firması tarafından Berlin Radyosu Senfoni Orkestrası eşliğinde plak kaydı yapıldı. "Türkiye'ye Selam" adlı bu çalışmada Madam Butterfly, Cavalleria Rusticana ve Uçan Hollandalı operalarından aryalar seslendirdi. 15 Kasım 1938 tarihinde ise Berlin Devlet Operası'na kabul edilerek tarihi bir başarı elde etti.
Akademideki eğitimi sırasında 22 Haziran 1939 günü Richard Strauss'un 75. Doğum Yılı Festivali kapsamında sahne aldı. Eski Apollon Operası sahnelerinde sergilenen Ariadne auf Naxos operasında Ariadne karakterini oynayarak beğeni kazandı. Aynı yıl Berlin Yüksek Müzik Akademisi Opera Bölümü'nden birincilik derecesiyle mezun olup anayurduna geri döndü. Ülkede Carl Ebert tarafından temelleri atılan Ankara Devlet Operası kadrosuna hemen katıldı. Nisan 1941 tarihinde Ankara sahnelerinde profesyonel anlamdaki ilk opera gösterileri sayılan Tosca ve Madame Butterfly operalarında Carl Ebert rejisörlüğünde sahne aldı.
Devlet Operası Solistliğinden Resim Tuvallerine Kalan Miras
Semiha Berksoy, yarattığı sanatsal ekolün yanı sıra kurumsal yapının gelişmesine de omuz vermiştir. 1946 senesinde Ankara Devlet Operası'nın kurulma aşamasında Carl Ebert ile çalışarak reji asistanlığı görevini yürüttü. 1950'de kapılarını açan kuruma resmi olarak solist unvanıyla atandı. 1951 sezonunda Tiefland Çukurova Operası bünyesindeki Marta rolündeki görkemli yorumuyla yabancı şan uzmanı A. Lombardie tarafından "Birinci Sınıf Dramatik Soprano" olarak sınıflandırıldı. 1963 yılındaki opera sezonunda sergilenen II Trovatore operasında canlandırdığı Azucena rolü ile 30. sanat yılı jübilesini büyük bir coşkuyla kutladı.
Sanatçı, Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı verilmesinin 50. yıldönümünde, TBMM tarafından ilk opera sanatçısı sıfatıyla prestijli Atatürk Opera Ödülü ile onurlandırıldı. Tiyatrodaki etkin varlığı da sürerken 1970 senesinde Vasıf Öngören rejisiyle Ankara Birliği Sahnesi'nde "Asiye Nasıl Kurtulur?" oyununda rol aldı. Oyundaki Asiye karakterini kızı Zeliha Berksoy canlandırırken Semiha Berksoy ise Asiye'nin annesi rolüyle seyirci karşısına çıktı. Bu başarılı oyun daha sonra Rusça, Fransızca, Azerice, Kazakça ve Yugoslavca dillerine çevrilerek uluslararası bir nitelik kazandı.
Müzik ve tiyatro dışında resim sanatsal hayatında her zaman merkezi bir yer tuttu. Tuvallerinde genel hatlarıyla ölüm ve aşk temalarını işleyen sanatçı, 1961'den itibaren Türkiye ve yurt dışında çok sayıda sergi açtı. 1969 yılında Berlin'de, 1972 yılında Paris'te eserlerini sergiledi. Berlin'deki sergisinin afişleri şehir sokaklarına asılmış, Alman sanat otoriteleri tarafından yapıtları "fenomenal" olarak nitelendirilmiştir. Türkiye'deki ilk sergisini ise 1974 yılında Ankara Devlet Resim Heykel Galerisi bünyesinde gerçekleştirdi. 1998 yılında Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel tarafından Devlet Sanatçısı unvanıyla taltif edildi.
Berksoy, yaşı ilerlese de sahne tutkusundan zerre kaybetmedi. 1999 yılında New York City'deki meşhur Lincoln Center bünyesinde Robert Wilson'un rejisörlüğünü üstlendiği ve ünlü yazar Umberto Eco'nun kaleme aldığı "The Days Before. Death, Destruction and Detroit III" adlı tiyatro oyununda sahneye çıktı. Henüz 89 yaşındayken sahnede Tristan ve Isolde operasından Isolde'nin "Aşk Ölümü" aryasını seslendirerek izleyenleri büyüledi. 2003 senesinde Viyana'da Samlung Esly Modern Müze sergisine iştirak edip meşhur Salome performansını gerçekleştirdi. Hayata gözlerini yummadan önce son olarak İş Sanat Kibele Galerisi çatısı altında retrospektif bir resim sergisi açarak sanat dünyasına veda etmiştir.
Sanatçının Aldığı Bazı Önemli Ödüller
- Atatürk Opera Ödülü (1984, TBMM tarafından verilmiştir)
- Devlet Sanatçısı unvanı (1998, Cumhurbaşkanlığı tarafından verilmiştir)
- Dil Tarih Fakültesi Resim Ödülü (1961, "Bursa'da Fatih'in Doğduğu Ev" ve "Yeşil Camii" eserleriyle kazanılmıştır)
- 75. Yılda 75 Başarılı Kadın Ödülü (1998, Mimoza Dergisi tarafından takdim edilmiştir)