Saffet Arıkan, 26 Kasım 1887 tarihinde Erzincan'da dünyaya gelen, Türk siyasi ve askeri tarihinin en kritik dönemlerine yön vermiş önemli bir devlet adamı, asker ve eski Millî Eğitim Bakanıdır. Cephelerde geçen gençlik yıllarının ardından diplomatik ve siyasi arenalarda üstlendiği kritik görevlerle Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş harcında yer alan başarılı bir şahsiyetti. Özellikle cumhuriyetin eğitim seferberliğinde devrim niteliğindeki adımların mimarı olan devlet adamı, 26 Kasım 1947'de İstanbul'da vefat edene dek ülkemize üstün hizmetlerde bulundu. O, aynı zamanda Mustafa Kemal Paşa'ya layık görülen efsanevi "Atatürk" soyadının da fikir babası olarak milli hafızamızda müstesna bir yere sahiptir.
Cephelerden Diplomasiye Uzanan Askeri Kariyer
Genç yaşta askerlik mesleğine adım atan Saffet Arıkan, 1907 yılında Harp Okulu'ndan mezun oldu. Askeri dehası ve çalışkanlığı sayesinde basamakları hızla tırmanarak 1910 yılında Harp Akademisi'ni kurmay yüzbaşı rütbesiyle tamamladı. İlk kıta görevlerinde Yemen ve Bağdat gibi imparatorluğun en zorlu coğrafyalarında bulundu. I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte vatan savunmasında aktif rol üstlendi. Çanakkale Savaşı sırasında Kerevizdere'de düşmana karşı göğüs göğse çarpışan kahramanlar arasında yer aldı. Gösterdiği üstün başarılar neticesinde binbaşılığa terfi ettirildi. Rütbe almasının ardından mesleki tecrübesini artırmak amacıyla staj için Almanya'ya gönderildi. Yurda döndüğünde ise Kafkasya bölgesindeki istikrarı sağlamak amacıyla düzenlenen Bakü seferinde aktif görev aldı.
Harbiye'deki yetenekleriyle üst kademelerin dikkatini çeken başarılı subay, dönemin Sadrazam ve Harbiye Nazırı Ahmed İzzet Paşa'nın başyaverliği görevine getirildi. Başkentin karanlık günlerinde, İstanbul'un işgali gerçekleşene dek Birinci Ordu Müfettişliği bünyesinde kurmay subay olarak çalışmalarını sürdürdü. Şehrin İtilaf Devletleri tarafından resmen işgal edildiği 16 Mart 1920 tarihinden hemen sonra, milli mücadele ateşini yakmak üzere İsmet Bey ile birlikte gizlice Anadolu'ya geçti. Vatanın bağımsızlığı için güneyde ve batıda yoğun mesai harcayan Arıkan, iç isyanların bastırılmasında da etkin roller oynadı. Türk Kurtuluş Savaşı'nın seyrini etkileyen tehlikeli Anzavur Ayaklanması'nın bastırılmasında gösterdiği dirayet, onun askeri liderliğini bir kez daha kanıtladı.
Milli mücadelenin lojistik ve diplomatik ayaklarında da sorumluluk almaktan kaçınmadı. 1921 yılının Mart ayında, ordunun acil ihtiyacı olan teçhizatı temin etmek amacıyla Mehmet Nuri Bey ile beraber Almanya'ya gizli bir silah alım seyahatine çıktı. Bu kritik görevin ardından aynı yılın Haziran ayında Garp Cephesi kurmay başkanlığı makamına getirildi. Cephedeki koordinasyonu başarıyla sağladıktan sonra, diplomatik ilişkileri güçlendirmek adına sene sonunda Moskova Ataşemiliteri olarak görevlendirildi. Büyük zaferin kazanılmasının ardından 1923 yılında Ankara'ya döndü. Ordudaki parlak kariyerini kurmay albay rütbesindeyken sonlandırarak üniformasını çıkardı ve sivil hayata adım attı.
Siyaset Sahnesi ve Cumhuriyet Halk Fırkası Yılları
Askeri üniformasını çıkardıktan sonra sivil hizmete yönelen Saffet Arıkan, Kocaeli milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne adım attı. Yasama faaliyetlerindeki etkinliği sayesinde parlamento hayatını kesintisiz sürdürdü. 1947 yılına kadar Kocaeli, memleketi Erzincan ve Konya milletvekili sıfatıyla milletini temsil etti. Meclisteki görev dönemleri şu şekildedir:
- II. Dönem Kocaeli Milletvekilliği
- III., IV., V., VI. ve VIII. Dönem Erzincan Milletvekilliği
- VII. Dönem Konya Milletvekilliği
Genç cumhuriyetin idari yapılanmasında en etkin aktörlerden biri haline gelen devlet adamı, 1925 ile 1931 yılları arasında Cumhuriyet Halk Partisi genel sekreterliği görevini yürüttü. Onun yürüttüğü bu kritik vazife sırasında partinin tek parti iktidarı ülkede tamamen yerleşti. Aynı zamanda parti ile devlet teşkilatının özdeşleşmesi sürecinin kurumsal temelleri onun döneminde güçlendi. Uluslararası alanda da cumhuriyeti başarıyla temsil eden tecrübeli siyasetçi, 1927 yılında Fransa'daki sosyalistlerin öncülük ettiği Radikal-Sosyalist Antantı'nın Karlsruhe'de düzenlenen ikinci kongresine katıldı. Bu önemli uluslararası buluşmada partinin genel sekreteri sıfatıyla gözlemci olarak yer aldı. Aynı yıl içinde diplomatik ilişkileri pekiştirmek amacıyla Sovyet Devrimi'nin Moskova'daki onuncu yıl dönümü kutlamalarında Türkiye Cumhuriyeti heyetinin başında bulundu. Siyasi vizyonunun yanı sıra Türk diline ve kültürüne de büyük önem verirdi. 26 Eylül 1934 tarihinde İstanbul Radyosu'nda gerçekleştirilen Dil Bayramı konferansında tarihi bir konuşma yaptı. Konuşmasında kullandığı "Büyük önderimiz ata türk" nitelemesi, dönemin şartlarında oldukça cesur ve iddialı bulundu. Ancak bu ifade Mustafa Kemal tarafından derin bir memnuniyetle karşılandı. Bu beğeninin neticesinde, 24 Kasım 1934 tarihinde kabul edilen kanunla bu tarihi ibare cumhuriyetin kurucusuna soyadı olarak verildi.
Eğitimde Çığır Açan Reformlar ve Köy Enstitüleri
Devlet yönetimindeki engin tecrübesini eğitim alanına aktaran Saffet Arıkan, 1935-1938 yılları arasında Millî Eğitim Bakanı olarak görev yaptı. Göreve geldiği dönemde, Cumhuriyet Halk Partisi'nin 1935 yılındaki 4. Kurultayı'nda kabul edilen kararlar doğrultusunda hareket etti. Sanayileşme hamlelerine paralel olarak köylerin de topyekun kalkınmasını hedefleyen planlı projeleri başlattı. Kırsal kesimdeki çocukların çağdaş eğitime kavuşması amacıyla özgün bir eğitim modeli tasarladı. Bu kapsamda ilk kez köylerde pratik eğitim verecek eğitmen uygulamasını hayata geçirdi. İlerleyen yıllarda efsanevi Köy Enstitüleri'ne dönüşecek olan köy öğretmen okulları onun bakanlığı döneminde açıldı.
İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından kurulan yeni Celâl Bayar hükümetinde de koltuğunu korudu. Ne var ki, ani gelişen sağlık sorunları nedeniyle bu görevinden kısa süre sonra istifa etmek zorunda kaldı. Kabineden ayrılmış olsa da eğitim reformunun peşini bırakmadı. Nitekim Türk eğitim sisteminin en parlak projelerinden biri olan Köy Enstitüleri Kanunu'nun 1940 yılında meclisten geçirilmesinde de en ön safta yer alarak þncülük rolünü sürdürdü.