Türkiye'de emek mücadelesi ve sendikacılık denildiğinde akla ilk gelen efsanevi isimlerden biri olan Rıza Kuas, işçi sınıfının hak arama mücadelesine yön vermiş karizmatik bir liderdir. Abhaz kökenli bir ailenin evladı olarak 1926 yılında Sakarya'nın Hendek ilçesinde dünyaya gelen Kuas, ömrünü fabrikalardaki emekçilerin onurlu yaşam mücadelesine adamıştır. Genç yaşta adım attığı iş dünyasında önce toprakla uğraşmış, ardından lastik fabrikalarında alın teri dökmüştür. Derby Lastik fabrikasındaki temsilcilik göreviyle başlayan sendikal yolculuğu, onu Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) kuruculuğuna ve Türkiye İşçi Partisi (TİP) milletvekilliğine kadar taşımıştır. Efsanevi lider, geride silinmez izler bırakarak 29 Ekim 1981 tarihinde aramızdan ayrılmıştır.
Fabrika Tezgahlarından Sendika Liderliğine Uzanan Yol
Ortaokul eğitimini tamamladıktan sonra bir süre çiftçilik yapan Rıza Kuas, daha sonra büyük kentlerdeki sanayileşme dalgasıyla birlikte lastik fabrikalarında çalışmaya başladı. Ağır çalışma koşullarının hâkim olduğu bu tesislerde işçilerin yaşadığı zorluklara yakından tanık oldu. Sendikal yaşamı, 1949 yılında çalışmaya başladığı Derby Lastik Fabrikası bünyesinde sendika temsilcisi seçilmesiyle resmiyet kazandı. Kuas, sergilediği aktif duruş ve adalet arayışı sayesinde kısa sürede işçilerin güvenini kazandı. Bu güvenin neticesinde 1952 yılında Lastik İşçileri Sendikası (Lastik-İş) bünyesindeki Kazlıçeşme Şubesi'nin başkanlığına getirildi.
Kuas’ın mücadeleci kimliği ve kitleleri peşinden sürükleyen hitabet gücü, onun sendika genel merkezine giden yolunu açtı. 1954 senesinde gerçekleştirilen kongrede delegelerin büyük desteğini alarak Lastik-İş Genel Başkanlığı makamına seçildi. Bu önemli görevi aralıksız olarak çeyrek asrı aşkın bir süre boyunca başarıyla yürüttü. Onun liderliğinde Lastik-İş, Türkiye'nin en örgütlü, en aktif ve en ses getiren işçi sendikalarından biri haline geldi.
Siyaset Sahnesi ve DİSK'in Tarihi Kuruluşu
Rıza Kuas’ın mücadelesi yalnızca sendikal alanla sınırlı kalmadı, işçi sınıfının sesini meclis kürsüsüne taşımayı da hedefledi. Bu doğrultuda 13 Şubat 1961 tarihinde kurulan Türkiye İşçi Partisi'nin (TİP) kurucu kadroları arasında gururla yer aldı. Siyasi alandaki yeteneklerini de sergileyen Kuas, 1965 yılında İzmir'de toplanan genel kurulda TİP Genel Sekreterliği görevini üstlendi. Aynı yıl yapılan genel seçimlerde Ankara Milletvekili olarak TBMM'ye girdi. Parlamento çalışmalarındaki başarısı ve halkçı söylemleriyle 1969 seçimlerinde bu kez İstanbul Milletvekili sıfatıyla meclisteki koltuğunu korudu.
Dönemin en büyük işçi konfederasyonu olan Türk-İş yönetiminin sergilediği etkisiz ve pasif tutum, Kuas ve yol arkadaşlarını yeni arayışlara yöneltti. 1966 yılında Kristal-İş Sendikası'nın Paşabahçe Cam Fabrikası'nda başlattığı tarihi greve Türk-İş yönetiminin cephe alması bardağı taşıran son damla oldu. Rıza Kuas önderliğindeki Lastik-İş, Basın-İş, Maden-İş sendikaları ile o dönem herhangi bir konfederasyona bağlı bulunmayan Gıda-İş bir araya gelerek tarihi Sendikalararası Dayanışma Anlaşması'nı (SADA) imzaladı.
Bu dayanışma adımı üzerine Türk-İş yönetimi, anlaşmaya imza atan üç büyük sendika hakkında geçici ihraç kararı verdi. Yaşanan bu kırılma noktası, Türkiye işçi sınıfı tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini beraberinde getirdi. Kararlı bir duruş sergileyen sendika liderlerinin girişimleri neticesinde, 12 Şubat 1967 tarihinde Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) resmen kuruldu. Kuas, DİSK'in kuruluşunda oynadığı öncü rolle adını altın harflerle yazdırdı.
Derby İşgali, Referandum ve "Üstünü Aratma" Kampanyası
Rıza Kuas, işçi haklarını korumak adına yenilikçi ve cesur eylemlere imza atmaktan asla çekinmedi. Onun liderliğindeki Lastik-İş, 1968 yılında Türkiye genelinde büyük yankı uyandıran ilk işyeri işgalini gerçekleştirdi. Yine aynı sene, Türkiye'de yetkili sendikanın belirlenmesi amacıyla Derby Lastik Fabrikası bünyesinde ilk kez referandum yapılmasını sağladı. Kuas’ın işçilere yönelik aşağılayıcı tavırlara karşı başlattığı mücadeleler de unutulmazlar arasındadır. Fabrika çıkışlarında emekçileri adeta birer hırsız gibi gören zihniyetle savaşmak amacıyla hayata geçirdiği 'Ühstünü Aratma' kampanyası, tüm memlekette geniş kitlelerce sahiplenildi.
Yoğun mücadele yılları, efsanevi liderin sağlığını da olumsuz etkiledi. 1971 senesinde katıldığı uluslararası bir toplantıda konuşma yaptığı sırada aniden rahatsızlanan Kuas’a böbrek rahatsızlığı teşhisi konuldu. Bu amansız hastalık sebebiyle meclisteki yasama çalışmalarına da düzenli katılamadı. Sağlık durumunun elverişsiz olmasına rağmen, sendika üyelerinin yoğun ısrarı üzerine 1977 yılındaki genel kurulda bir kez daha Lastik-İş Genel Başkanı seçildi. Görevini büyük bir özveriyle sürdüren Kuas, Mart 1980'deki 20. Genel Kurul'da aktif görevlerini tamamen devretti. Efsane sendikacı, 29 Ekim 1981 günü hayata gözlerini yumdu.
Rıza Kuas’ın İşçi Sınıfına Kazandırdığı İlkler
Türkiye sendikacılık tarihinde Rıza Kuas önderliğinde pek çok ilke ve önemli adıma imza atılmıştır:
- Türkiye'deki ilk işyeri işgali eyleminin gerçekleştirilmesi,
- Sendikal yetkinin belirlenmesi adına Derby Lastik Fabrikası'nda ilk kez sandık konularak referandum yapılması,
- İşçinin onurunu korumayı amaçlayan ve ülke çapında ses getiren 'Ühstünü Aratma' kampanyasının örgütlenmesi,
- Tarihi Sendikalararası Dayanışma Anlaşması (SADA) sonrasında DİSK'in kuruluşuna öncülük edilmesi.