Cumhuriyet döneminin ve Türk tiyatro tarihinin en saygın simalarından biri olan Raşit Rıza Samako, sahne sanatlarına kattığı derinlik ve oyunculuk gücüyle tanınan bir ustadır. 1890 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açan sanatçı, lise eğitiminin ardından hukuk öğrenimi görmek üzere üniversiteye adım atmıştır. Genç yaşta tiyatro aşkına kapılan Samako, henüz öğrenciyken adım attığı sahnelerde ömrünün sonuna dek büyük bir tutkuyla yürümüştür. Sahne onun için bir yaşam biçimiydi.
Sahneye İlk Adım ve Anadolu Turneleri
Raşit Rıza'nın profesyonel tiyatro yolculuğu, 1908 senesinde Ahmet Fehim Efendi Tiyatrosu bünyesinde sahnelenen Vatan Yahut Silistre oyunu ile başlamıştır. Üniversite sıralarındayken bu ilk rolünü üstlenen sanatçı, kısa süre içinde topluluğun en aktif üyelerinden biri haline gelmiştir. Bu önemli grupla Selanik turnesine çıkan genç aktör, ardından Üsküp ve Manastır gibi tarihi kentlerde de performans göstermiştir. 31 Mart Vakasının patlak vermesinin akabinde ise Ahmet Fehim Efendi ile Samsun'a geçerek orada Meşrutiyet Tiyatrosu'nu hayata geçirmişlerdir. 1910 yılında yeniden İstanbul'a yönelen sanatçı, Üsküdar bölgesinde verdiği temsillerle adından söz ettirmeyi başarmış ve seyirci onu kısa sürede bağrına basmıştır. Sanat yolculuğuna durmaksızın devam eden aktör, 1911'de farklı bir ekiple önce Kavala'da, sonrasında ise Edirne'de izleyici karşısına çıkmıştır. Edirne durağı, ayrıca onun için dönemin en parlak isimlerinden biri olan Othello Kâmil ile ortak bir tiyatro grubu kurma vesilesi olmuştur. Fakat bu süreçte sağlığı bozulan sanatçı, Konya'da geçirdiği bu zorunlu tedavi döneminin ardından İstanbul'a geri dönmüştür. Konya'daki istirahat dönemini tamamlayıp tamamen iyileşmesinin ardından, içindeki dinmeyen sahne ateşiyle Edirne'ye doğru hareket eden başka bir tiyatro topluluğuna katılarak sanatsal yolculuğunu kaldığı yerden sürdürmüştür.
Balkan Savaşı'nın başladığı 1912 senesinde, Edirne kuşatması sırasında da şehirde bulunan Raşit Rıza, zorlu koşullara rağmen sanatından vazgeçmemştir. Kuşatmanın ardından İstanbul'a dönen usta oyuncu, kendi ismini verdiği yeni bir tiyatro grubu kurarak Karadeniz yollarına düşmüştür. Samsun'a giden bu topluluk bir ay gibi kısa bir sürede dağılınca, sanatçı aldığı davet üzere Giresun'a geçmiştir. Giresun'da tam bir sezon boyunca oyunlar sergileyerek yerel halkın tiyatro ile buluşmasını sağlamış ve bu çalışmaları büyük bir ilgi görmüştür. Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte yeniden payitahta, yani İstanbul'a dönüş yapan sanatçı için böylece yepyeni bir devir başlıyordu.
Dârülbedayi Yılları ve Beyaz Perde Deneyimi
Birinci Cihan Harbi'nin getirdiği zor şartlar altında İstanbul'a ayak basan aktör, 1915 yılında yeni açılan Dârülbedayi kadrosuna katılarak meslek hayatının en üretken ve başarılı sayfalarını yazmaya başlamıştır. Kurum çatısı altında Ermeni kökenli sinema oyuncusu Eliza Binemeciyan ile sahneledikleri başroller, ikiliyi tiyatroseverlerin en çok görmek istediği çift haline getirmiştir. Samako, canlandırdığı her karaktere kattığı içten yorumu, düzgün fiziği ve etkileyici hitabetiyle seyircilerin gönlünde taht kurmayı başarmıştır. Sahne tozunu sinema salonlarına da taşıyan aktör, beyaz perdede sergilediği başarılı performanslarla sinema dünyasında da adından övgüyle söz ettirmiştir. Raşit Rıza'nın beyaz perdede boy gösterdiği dönemin o önemli sinema eserleri ÿunlardır:
- 1917 yapımı Casus sinema filminde görev aldı.
- 1917 senesinde çekilen Pençe yapımında izleyici karşısına çıktı.
- 1919 yılında vizyona giren Mürebbiye filminde Şem'i rolünü oynadı.
- 1919 tarihli ünlü Binnaz yapıtında yer aldı.
1920 senesinde Dârülbedayi bünyesinden ayrılarak kendi adını taşıyan özel tiyatro topluluğunu kurmuştur. Bu bağımsız ekiple hem İstanbul'da hem de Anadolu'nun farklı kentlerinde temsiller düzenleyerek tiyatro sevgisini yaygınlaştırmıştır.
Tiyatrodan Kopamayan Bir Ömür
1920'lerin sonlarına gelindiğinde kurum içi yaşanan bazı anlaşmazlıklar ve sürtüşmeler nedeniyle Dârülbedayi'den bir kez daha uzaklaşmıştır. Tiyatroya ara verdiği bu dönemde ticarete atılarak Bizim Lokanta - Gece Kuşu isimli bir mekan işletmeye başlamıştır. Ancak sahne sevdası galip geldi. Sahnenin büyüsünden ve tiyatro ortamından uzun süre ayrı kalamayan usta sanatçı, lokantacılığı bırakıp ait olduğu yere, yani sahnelere geri dönmüştür. Sanat hayatını büyük bir adanmışlıkla sürdüren Raşit Rıza, Ankara Halkevleri bünyesinde rejisörlük görevini üstlenmiştir. Aynı zamanda Ankara Şehir Tiyatrosu Müdürlüğü vazifesini de yürüterek tiyatronun kurumsal gelişimine katkıda bulunmuştur. 1950 yılına gelindiğinde İstanbul Şehir Tiyatroları bünyesine katılmış ve ömrünün son yıllarını burada geçirmiştir. İstanbul Şehir Tiyatroları bünyesinde geçirdiği bu son dönemde hem sahneye koyduğu oyunlarla hem de üstlendiği rollerle genç nesillere eşsiz tecrübelerini aktararak tiyatronun gelişimine katkı sağlamıştır. Türk tiyatrosuna yarım asırdan fazla hizmet eden bu büyük çınar, 25 Şubat 1961 tarihinde İstanbul'da 71 yaşında hayata gözlerini yumuştur. Geride unutulmaz bir miras bıraktı.