Raphael Lemkin Kimdir?

Raphael Lemkin, yirminci yüzyılda insanlık tarihinin en karanlık dönemlerinden birine tanıklık ederek uluslararası ceza hukukunu yeniden şekillendiren Polonya kökenli Yahudi bir Amerikalı hukuk insanıdır. 24 Haziran 1900 tarihinde bugün Belarus sınırlarında yer alan Vawkavysk’te dünyaya gelen Lemkin, yaşamı boyunca kitlesel kıyımları engelleyecek yasal bir kalkan inşa etmek için çalıştı. Ünlü avukat, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu tarafından 1948’de onaylanan Soykırım Sözleşmesi'ni büyük çabalarla kaleme alarak adını tarihe yazdırdı. O, sadece hukuk dünyasına yön vermekle kalmadı; bugün evrensel ölçekte kabul gören “genocide” yani soykırım terimini de ilk kez kullanarak kavramsallaştırdı.

Hukuk Mücadelesinin Doğuşu: İlk İlham Kaynakları

Yengeç burcu olan, Joseph ve Bella (Pomerantz) Lemkin çiftinin üç evladından biri olan Lemkin’in adalet arayışı henüz genç yaşlarda başladı. Bulunduğu bölgedeki yerel bir ticaret okulunu başarıyla tamamladı. Ardından Ukrayna’da bulunan Jan Kazimierz Üniversitesi (Lviv Üniversitesi) Hukuk Fakültesi’nde yükseköğrenim gördü. Felsefe alanındaki merakı ise onu Almanya’daki tarihi Heidelberg Üniversitesi’ne yönlendirdi. Lemkin’in yolları adalete çeken şey, Nobel ödüllü yazar Henryk Sienkiewicz’in Roma İmparatoru Neron dönemindeki Hıristiyan zulmünü anlatan meşhur “Quo Vadis?” romanıydı. Bu romanı okuduktan sonra zihninde kitlesel kıyımlara dair derin sorgulamalar filizlendi. 15 Mart 1921 tarihinde Berlin’de yaşanan Talat Paşa suikastı ve ardından gelen Soghomon Tehlirian davası, genç öğrencinin hukuk yolculuğunu kesin olarak şekillendirdi. Lviv’de davanın detaylarını takip ederken, Ermeni Soykırımı sorumlularının Malta Yargılamaları sonrasında cezasız kalması onu derinden sarstı. Devletlerin kendi yasalarındaki azınlık koruma maddelerinin yetersizliği karşısında Lemkin, savaş dönemlerinde sıradan insanı korumak adına uluslararası bağlayıcılığı olan büyük bir anlaşma hayal etmeye başladı. Yükseköğrenimini 1926’da bitiren Lemkin, Varşova Bölge Mahkemesi'nde savcı yardımcısı olarak ilk resmi görevini aldı. Başarıları sayesinde 1929 ile 1934 yılları arasında aynı mahkemede Cumhuriyet Başsavcılığı makamına kadar yükseldi. Madrid’de düzenlenen V. Uluslararası Ceza Hukukunu Birleştirme Konferansı’nda “barbarlık eylemleri” terimini ceza hukukuna dahil etmeyi önerse de bu teklif kabul edilmedi. Bu süreçte maruz kaldığı yoğun siyasi baskılar neticesinde savcılıktan ayrılarak Varşova’da serbest avukatlık yapmaya karar verdi.

Savaşın Yıkımı ve Amerika Yılları

Takvimler 1 Eylül 1939’u gösterdiğinde patlak veren İkinci Dünya Savaşı, Lemkin’in yaşamını bütünüyle değiştirdi. Alman ordusunun saldırısı karşısında Polonya ordusuna katılarak vatanını savundu. Varşova kuşatması sırasında 28 Eylül 1939'da Almanlara yakalanan Lemkin, kaçmayı başardıysa da kalçasından kurşunla yaralandı. Zorlu yolları aşarak 1940 yılında Litvanya üzerinden İsveç’e geçti ve Stockholm Üniversitesi’nde ders vermeye başladı. 1941'de ise yaşamının yeni merkezine, Amerika Birleşik Devletleri'ne doğru yola çıktı. O kendisini kurtarmıştı; fakat geride büyük bir trajedi bırakmıştı. Anne ve babası da dahil olmak üzere ailesinin kırk dokuz üyesi, Polonya ve Litvanya’yı işgal eden Alman ordularınca katledildi. Ünlü hukukçu, daha sonra ünlü Nürnberg Duruşmaları döneminde danışmanlık yaparken tüm ailesinin Nazi toplama kamplarında can verdiği gerçeğiyle yüzleşecekti. ABD’ye vardığında Duke Üniversitesi’nde göreve başlayan Lemkin, Virginia Üniversitesi’nde de yaz aylarında dersler verdi. 1943 yılında başkent Washington DC'ye taşınarak ABD Başkanı Franklin Roosevelt’in Savaş Bakanlığı büyük çatısı altında, Ekonomik Harp Kurulu ile Dış Ekonomik İdaresi bünyesinde uluslararası hukuk danışmanlığı yaptı. Savaşın son bulmasının ardından 1945-1946 yıllarında Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi bünyesinde danışmanlık üstlenen Lemkin, 1948 yılından sonra ise Yale Üniversitesi çatısı altında ceza hukuku alanında akademik çalışmalarına devam etti. Hukuk alanındaki uzmanlığı sayesinde 1955 yılında profesörlük ünvanını resmen aldı.

Soykırım Kavramı ve BM Sözleşmesi'nin Kabulü

Raphael Lemkin, evrensel literatüre soktuğu “genocide” terimini ilk kez 1944 yılında yayımladığı eserinde kullandı. Kitabın adı “Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation - Analysis of Government-Proposals for Redress” olarak tarihe geçti. Lemkin, bu suça örnek olarak sadece Holokost ve Ermeni Soykırımı’nı değil, aynı zamanda Batılı güçlerin kolonyal dönemdeki uygulamalarını da gösterdi. Ona göre bir grubun özellikle hedef alınarak tamamen veya kısmen yok edilmesinin amaçlanması, bu ağır suçun oluşması için bütünüyle yeterliydi. Holokost felaketinde yaşananların ardından başlattığı diplomatik mücadele nihayet meyvesini verdi. Lemkin’in titizlikle hazırladığı Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi, ABD desteğiyle 9 Aralık 1948’de BM’de 55 ülkenin oybirliğiyle kabul edildi. Sözleşme, yirmi ülkenin kendi meclislerinde onaylamasının ardından Ocak 1951 döneminde yürürlüğe girdi. Türkiye de bu anlaşmaya 31 Temmuz 1950 tarihinde verdiği kararla imzasız taraf olarak dâhil oldu. Kabul edilen bu tarihi sözleşmede, soykırım suçunu teşkil eden eylemler şöyle sıralanmıştır:

• Grup üyelerini öldürmek,
• Grup üyelerine ciddi bedensel veya zihinsel zarar vermek,
• Grubu, fiziksel varlığının kısmen yahut tamamen yok olmasına yol açacak hayat şartlarına tabi tutmak,
• Grup içerisinde doğumları engellemeye yönelik önlemler almak,
• Gruba ait çocukları zorla başka bir gruba nakletmek.

Tarih 28 Ağustos 1959'u gösteriyordu. Elli dokuz yaşındaki Raphael Lemkin, New York'ta geçirdiği ani bir kalp krizi sonucunda yaşama veda etti. Bir halkla ilişkiler ofisinde hayata gözlerini yuman büyük hukukçu, geride tüm insanlığı koruyan devasa bir miras bıraktı.