Türkiye’de modern psikiyatrinin temellerini atan Ord. Prof. Dr. Mazhar Osman Uzman, 5 Mayıs 1884 tarihinde Batı Trakya'nın Meriç kıyısındaki Sofulu beldesinde doğdu. Geleneksel tedavi yöntemlerinin hüküm sürdüğü bir dönemde yetişen idealist hekim, ruhsal hastalıklara çağdaş ve bilimsel çözümler sundu. İstanbul ve Edirne gibi şehirlerde gerçekleştirdiği reformlarla akıl hastalarını zincirlerden kurtarıp modern kliniklerde tedavi eden bilim insanı, 31 Ağustos 1951 günü İstanbul'da vefat etti.
Zorluklarla Dolu Eğitim Yılları ve Tıbbiyeye İlk Adım
Yusuf Mazhar Osman, Osman Zühtü Efendi ile Atiye Hanım'ın oğluydu. Çocukluğunda büyük acılar yaşadı. Üç kardeşi kuşpalazı nedeniyle vefat etmişti. İlk eğitimini babas��nın tayin olduğu Kırklareli'nde tamamladı. Ailenin İstanbul Üsküdar’a taşınmasıyla eğitim hayatına Üsküdar Mülki İdadisi’nde devam eden Mazhar Osman, bu okulu 1898 yılında birincilikle bitirdi. Mülkiye Mektebi’nde okumayı çok istemesine rağmen ailesinin yaşadığı ciddi maddi sıkıntılar yüzünden askeri tıbbiyeye kaydolmak zorunda kaldı. Ailesine destek olabilmek amacıyla küçük yaşlardan itibaren komşularının mektuplarını yazdı, kuyulardan su çekti ve bahçe sulama gibi işlerde çalıştı. Babasının bankadaki işini kaybetmesiyle mali durumu daha da zorlaşan genç tıp talebesi, cenaze başlarında gece nöbetleri tutarak para kazanmaya başladı. Buradan kazandığı küçük paralarla eğitimini sürdüren Mazhar Osman, kadın doğum veya dahiliye branşlarında uzmanlaşmak istiyordu. Fakat son sınıfta hocası Raşit Tahsin Bey’in yönlendirmesiyle akliye ve asabiye dalını tercih etti. Bu tercihe yakın çevresi büyük tepki gösterdi. Bir arkadaşının bu durumu zekanın intiharı olarak nitelendirmesini ise hayatı boyunca hiç unutmadı. Tıbbiyeyi 1904 yılında yüzbaşı rütbesiyle sınıf dördüncüsü olarak bitiren hekim, Gülhane Askeri Hastanesi’nde stajyer olarak göreve başladı.
Modern Psikiyatrinin Temelleri ve Savaş Yılları
Gülhane’deki başarılı stajının ardından 1906 yılında yardımcı muallim olan Mazhar Osman, bu dönemde ilk bilimsel yapıtı Tababet-i Ruhiye kitabını yayımladı. İkinci Me��rutiyet’in ilan edildiği 1908 yılında bilgi ve görgüsünü artırmak üzere Almanya'ya giden hekim, Münih ve Berlin üniversitelerinde psikiyatri ihtisası yaptı. Almancayı da burada öğrenen uzman, 1911 yılında vatanına dönerek Gülhane’de göreve başladı. Ancak çok geçmeden patlak veren Balkan Harbi’ne katılarak cephe gerisinde gezici hastane başhekimliği yaptı, kolera salgınlarına karşı çetin bir mücadele yürüttü. Berlin���deki Charité Kliniği’nde de çalışmalar yapan hekim, askeri tıp yönetiminin psikiyatrik dersleri kaldırması üzerine 1914 yılında Gülhane ve askerlik görevinden istifa etti. Aynı yıl Haseki Hastanesi başhekimliğine getirilen Mazhar Osman, Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla binbaşı rütbesiyle yeniden orduya çağrıldı. Haydarpaşa Askeri Hastanesi’nde görev yaptığı sırada, askerlikten kaçmak için akıl hastası numarası yapan kişilerin oyunlarını ortaya çıkardı. Bu hastanede ünlü şair Tevfik Fikret ile dostluk kurdu, savaştan dönen Abdülhak Hamid ve ünlü sanatçı Neyzen Tevfik’i tedavi etti. Savaş sırasında gösterdiği insani çabalar nedeniyle Fransa tarafından madalyayla ödüllendirilen hekim, Şişli Fransız Lape Hastanesi, Zeynep Kamil ve Toptaşı bimarhanelerinde başhekimlik görevlerini üstlendi. 1919 yılında meşhur İstanbul Seririyatı dergisini çıkarmaya başladı ve otuz iki yıl boyunca bu yayının başyazarlığını yaptı.
Bakırköy’ün Doğuşu ve Cumhuriyet Dönemi Mirası
Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nde akıl sağlığı alanında büyük reformlara imza atan Mazhar Osman, 5 Mart 1920’de Yeşilay Cemiyeti’nin kurucuları arasında yer aldı. Hastaların insani ko��ullarda tedavi edilmesi için uğraştı. Hükümetin tahsis ettiği Reşadiye Kışlaları’nı modern bir şifahane haline getirmek için üç yıl boyunca çalışan hekim ve ekibi, 15 Haziran 1927’de bugünkü Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’ni hizmete açtı. Burada kurduğu modern laboratuvarlarla Türkiye'de nöro-psikiyatri biliminin temellerini atan uzman, 1933 yılında ordinaryüs profesör unvan��nı alarak İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Kliniği Başkanı oldu. Soyadı Kanunu ile Uzman soyadını aldı. Bakırköy'deki görevinden 1941 yılında istifa etti. Akademik çalışmalarına vefatına kadar tıp fakültesinde devam eden profesör, hekimliğinin yanı sıra edebiyat, tarih ve felsefe ile de yakından ilgilendi. Hayatında iki evlilik gerçekleştiren bilim insanı, ilk eşi Nedime Hanım’ın ardından 1924 yılında Saadet Hanım ile evlendi ve bu evlilikten beş çocuk sahibi oldu. Kendisinden sonra zengin kütüphanesini tıp fakültesine bağışlayan hekimin adı, halk arasında akıl sağlığı bozulanlar için kullanılan meşhur bir deyimle hafızalara kazındı. Tıp dünyasında derin izler bırakan Ord. Prof. Dr. Mazhar Osman Uzman, ulusal ve uluslararası pek çok tıp derneğinin kuruculuğunu yaptı veya buralarda onur üyesi olarak yer aldı. Bilimsel birikimini kaleme aldığı eserlerle gelecek nesillere aktaran hekimin öncülük ettiği başlıca kurumlar şunlardır:
- Yeşilay Cemiyeti (Hilal-i Ahdar)
- İçki ile Mücadele Cemiyeti
- Akıl ve Sinir Hastalıkları Cemiyeti
Ayrıca tıp literatürüne kazandırdığı başlıca eserleri arasında şunlar öne çıkmaktadır:
- Tababet-i Ruhiye
- Akıl Hastalıkları (1929)
- Keyif Veren Zehirler (1934)
- Sinir Hastalıkları – Asap Hastalıkları: Muayene Usulleri (1934 - 1936)
- Lepra ile Mücadele (1941)
Vefatından sonra bile efsanevi kişiliğiyle anılmaya devam eden hekimin ardından, tedavi ettiği hastalar dahi onun ölümsüzlüğüne inanmıştı. Modern Türk psikiyatrisinin babası olarak kabul edilen Mazhar Osman’ın mirası, bugün de ruh sağlığı çalışmalarına ışık tutmaya devam etmektedir.