Türkiye’nin yetiştirdiği en önemli değerlerden biri olan gök bilimci Paris Pişmiş, asıl adıyla Mari Sukiasyan, 1911 yılında İstanbul’un tarihi semti Ortaköy’de dünyaya gözlerini açtı. Matematik ve astronomi alanında gösterdiği büyük başarılarla sınırları aşan bilim insanı, modern gök bilimin temellerinin atılmasına öncülük etti. Özellikle yıldız kümeleri üzerine yaptığı akademik çalışmalarla adını dünya genelinde duyurmayı başardı. 1999 yılında aramızdan ayrılan bu değerli gök bilimci, hem Türkiye’de aldığı nitelikli matematik eğitimi hem de Meksika’da gerçekleştirdiği öncü akademik ve kurucu faaliyetlerle bilim tarihine adını altın harflerle yazdırdı.
Anadolu Ermenisi kökenli üç çocuklu bir ailenin ikinci çocuğu olan Mari, küçük yaşlardan itibaren öğrenmeye büyük bir merak duyuyordu. İlköğrenimini Üsküdar Yenimahalle’de tamamladığında Türkçe, Ermenice, İngilizce ve Fransızca dillerine hakim durumdaydı. Ayrıca sonraki yıllarda Almanca da öğrendi. Ortaokul ve lise eğitimini ise Üsküdar Amerikan Lisesi’nde sürdüren başarılı genç, bu okulu birincilik derecesiyle bitirerek yeteneğini kanıtladı. Yükseköğrenim hayatına adım atmak amacıyla 1930-1931 akademik yılında Darülfünun Fen Fakültesi Matematik Bölümü’ne kaydoldu.
1933 yılındaki büyük Üniversite Reformu ile Darülfünun kapılarını kapattı. Eğitime İstanbul Üniversitesi adı altında devam eden kurum, genç matematikçinin mezuniyetine de tanıklık etti. Böylece Paris Pişmiş, bu bölümden mezun olan ilk kız öğrenci unvanını elde ederek tarihe geçti. Eğitim hayatındaki bu büyük başarının ardından, üniversitede ünlü astronom Erwin Finlay Freundlich’in asistanı olarak çalşmaya başladı. Çalşmalarını hız kesmeden sürdüren araştırmacı, galaksi kinematiği ve dinamiğini ele alan doktora tezini 1937 yılında tamamladı. Doktor unvanını aldıktan bir yıl sonra çalşmasını yayımlayarak bilim dünyasında yerini sağlamlaştırdı.
İstanbul’dan Amerika’ya Uzanan Bilimsel Yolculuk
Doktorasının ardından 1938 yılının sonlarında bir yıllık burs kazanan Paris Pişmiş, Harvard Rasathanesi’nde çalşmak üzere ABD’ye yelken açtı. Burada yıldızların değişkenliği üzerine yürütülen önemli bir projede görev aldı. İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesi nedeniyle ülkesine dönmeyerek Amerika’da iki yıl daha kalmaya karar verdi. Bu süreç onun akademik gelişimine büyük katkılar sağladı. 1941 yılında modern astrofizik alanında eğitim gören Meksikalı öğrenci Felix Recillas ile hayatını birleştirdi. Evliliğin ardından çift hemen Meksika’ya yerleşti. İlginçtir ki, bu mutlu evlilikten dünyaya gelen iki çocuk ve ardından gelen üç torun da ilerleyen yıllarda astronomi mesleğini seçerek ailenin bilim geleneğini başarıyla sürdürdü.
Meksika’da gök bilimi çalşmalarına hız veren Paris Pişmiş, yıldızlar ve galaksilerin dönüş hareketleri üzerine yoğunlaştı. Bu doğrultuda Puebla şehrinde yeni açılan Tonantzintla Gözlemevi’nin kuruluş çalşmalarında aktif bir rol üstlendi. Araştırma heyecanını kaybetmeyen bilim kadını, 1946 senesinde altı aylık bir burs kazanarak Princeton Üniversitesi’ne gitti. Burada dönemin önde gelen astronomlarından Henry Norris Russell ile ortak çalşmalar yürütme şansı yakaladı. Ancak Meksika’ya geri döndığünde, ülkede yaşanan bazı siyasi gelişmeler nedeniyle Tonantzintla Gözlemevi’ndeki görevinden ayrılmak durumunda kaldı. Bu zorunlu ayrılığın ardından Chicago Üniversitesi’nden aldığı burs sayesinde iki yıl boyunca çift yıldızların dönme hızlarını inceledi.
Meksika Astronomisinin Kurucusu ve Akademik Mirası
1948 yılında tekrar Meksika’ya dönen araştırmacı, Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi bünyesinde görev alarak yeni bir dönemi başlattı. Üniversiteye bağlı Tacubaya Gözlemevi kadrosuna astronom olarak atandı. Eşiyle birlikte üniversitede astronomi dersleri vermeye başlayarak ülkenin ilk resmi astronomlarını yetiştirme görevini üstlendi. 1955 yılına gelindiğinde, üniversitede açılan ilk resmi astronomi derslerinin tek hocası olarak tüm ders yükünü omuzladı. Akademik kariyerinin bu verimli döneminde fotometri alanına da ilgi duyan Pişmiş, bilim dünyasına kalıcı izler bıraktı.
Paris Pişmiş’in bilim dünyasına katkıları ve yetkinlikleri şu şekilde sıralanabilir:
- Çok Dilli Yetkinlik: Türkçe, Ermenice, İngilizce ve Fransızca dillerine ek olarak Almanca öğrenerek geniş bir literatüre erişim sağladı.
- Gözlemevi Kuruluşları: Meksika’daki Tonantzintla Gözlemevi’nin kuruluşunda yer alarak ülkenin altyapı çalşmalarına omuz verdi.
- Eğitim Öncülüğü: Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi bünyesinde ilk resmi gök bilimi derslerini başlatıp tek eğitmen olarak dersler verdi.
- Uzay Araştırmaları: Galaksilerin dönüş hareketleri, yıldız kümeleri, çift yıldızların dönme hızları ve fotometri alanında araştırmalar yayımladı.