Türk tiyatro dünyasının en üretken ve saygın şahsiyetlerinden biri olan Özdemir Nutku, 12 Ocak 1931 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini açtı. Sanatçı, ömrünü tiyatro eğitimine, sahne arkasına, akademik araştırmalara ve genç yetenekleri yetiştirmeye adayarak Türkiye'de modern tiyatronun kurumsallaşmasında öncü bir rol üstlendi. 88 yıllık yaşam yolculuğunu 8 Kasım 2019'da İzmir'de tamamlayan usta yazar, arkasında tiyatro tarihine yön veren yüzlerce kitap, makale ve yetiştirdiği sayısız öğrenci bıraktı. İstanbul'dan Ankara'ya, oradan Almanya'ya uzanan bu görkemli kariyer, Türk sahne sanatlarının uluslararası alanda temsil edilmesini sağlayan en önemli köprülerden biri oldu.
Sanatla Harmanlanan İlk Yıllar ve Akademik Adımlar
Özdemir Nutku'nun sanata olan yatkınlığı henüz yedi yaşındayken piyano eğitimiyle başladı. Eğitim hayatına 1942 yılında adım attığı Robert Koleji'nde devam eden Nutku, okulun tiyatro kulübünde amatör olarak sahne tozunu yuttu. 1946 senesinde Kadıköy Süreyya Sineması'nda sahneye konan "Tarla Kuşu" operetiyle profesyonel tiyatro hayatına ilk adımını attı. Robert Koleji'nden 1950 yılında mezun olduktan sonra ailesiyle Ankara'ya göç etti. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ndeki bir yıllık eğitiminin ardından asıl tutkusu olan edebiyata yönelerek DTCF İngiliz Dili ve Edebiyatı Kürsüsü'ne kaydoldu. Bu dönemde caz piyanisti olarak da müzik sahnelerinde adından söz ettirmeyi başardı. Müzikle edebiyatı bir arada yürüten sanatçının ilk şiir kitabı "Eller" ise henüz 1950 yılında okurla buluşmuştu.
1956 yılında üniversiteden mezun olan Nutku, kazandığı bursla Almanya'ya giderek Göttingen'deki Georg-August Üniversitesi Tiyatro Bölümü'nde eğitim görmeye başladı. Burada Göttingen Devlet Tiyatrosu'nun ünlü genel sanat yönetmeni Heinz Hilpert'in asistanlığını üç yıl boyunca üstlenerek yönetmenlik sanatının inceliklerini yerinde kavradı. Almanya'daki özel tiyatrolarda çeşitli oyunlar sahneleyerek pratik deneyimini pekiştirdi. Ülkeye döndüğü 1959 yılında DTCF Tiyatro Enstitüsü'ne asistan olarak girdi. Aynı dönemde yazar Sevgi Soysal ile evlenen Nutku'nun bu evlilikten Korkut adında bir oğlu dünyaya geldi, fakat çift 1959'da yollarını ayırdı. Akademik basamakları hızla tırmanan araştırmacı, 1961'de doktor, 1967'de doçent ve 1974'te profesör unvanlarını alarak Türk tiyatrosuna kuramsal alanda büyük katkılar sağladı.
Tiyatro Eğitiminde Bir Çığır: Ege'den Kıbrıs'a Eğitim Ağı
Özdemir Nutku, 1976 yılında Ege Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi bünyesinde Tiyatro Bölümü'nü kurarak İzmir'de tiyatro eğitiminin temelini attı. Dokuz Eylül Üniversitesi'ne devredilen bu bölümün başkanlığını uzun süre başarıyla yürüttü. Dünyanın pek çok saygın üniversitesinde dersler veren, seminerler düzenleyen Nutku; Yale, UCLA, Viyana Üniversitesi ve Batı Sidney Üniversitesi gibi köklü kurumlarda uluslararası alanda uzmanlığını paylaştı. Akademisyen, 1990 yılında Viyana'da kurulan Dünya Tiyatro Eğitimi Enstitüsü'nün (WTTI) kurucu üyeleri arasında yer alarak küresel ölçekte tiyatro eğitimine yön verdi. 1998'de yaş haddinden emekli olduktan sonra da durmadı; 2000 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde yer alan Yakın Doğu Üniversitesi Sahne Sanatları Fakültesi'nin kuruluşuna öncülük etti ve buranın kurucu dekanlığını üstlendi.
Topluma Dokunan Tiyatro ve Sayısız Başarı
Yaşamı boyunca yüz dolaylarında oyun yöneten usta sanatçı, tiyatroyu salonlardan çıkarıp halka ulaştırmayı gaye edindi. 1990 yılında İzmir Şehir Tiyatroları'nı kurarak ertesi yıl genel sanat yönetmenliği görevini üstlendi. Ülkemizde bir ilki gerçekleştirerek tasarladığı Kamyon Tiyatro sayesinde gezici çocuk tiyatrosunu hayata geçirdi. Bu yenilikçi proje, hayatında hiç tiyatro izlememiş çocukların ayaklarına kadar sanatı taşıyan tarihi bir adım oldu. Nutku'nun sahne üstündeki başarısı kadar, kalemi de son derece üretkendi; ömrü boyunca çeşitli gazete ve sanat dergilerinde bin sekiz yüzün üzerinde makale, eleştiri ve araştırma yazısı kaleme aldı.
Usta tiyatro adamı, hayatı boyunca yaptığı değerli çalışmalarla pek çok prestijli ödüle layık görülmüştür. Bu ödüllerden bazıları şunlardır:
- 1979 yılında yayımlanan Meddahlık ve Meddah Hikâyeleri adlı araştırma eseriyle kazandığı Milli Kültür Vakfı Büyük Edebiyat Ödülü.
- 1984 yılında sahneye koyduğu "Midas'ın Kulakları" oyunundaki başarısı nedeniyle değer görüldüğü Ulvi Uraz Yönetmenlik Ödülü.
- 1989 yılında Türk tiyatrosunun yurt dışında tanıtılması yönündeki katkıları sebebiyle aldığı Tiyatroya Katkı Ödülü.
- 1993 yılında tiyatro alanındaki araştırmaları dolayısıyla layık görüldüğü Kültür Bakanlığı Tiyatro Araştırmaları Büyük Ödülü.
Hayatının son döneminde de İzmir'deki eğitim çalışmalarına ve kitap yazmaya devam eden Özdemir Nutku, 8 Kasım 2019 tarihinde kalp yetmezliği nedeniyle İzmir'de tedavi gördüğü hastanede vefat etti. Geride bıraktığı onlarca teorik kitap ve binlerce öğrenciyle adı Türk tiyatrosunun altın sayfalarına silinmemek üzere yazıldı. Onun mirası, bugün yetiştirdiği binlerce sanatçı ve akademisyen aracılığıyla Türkiye sahnesinde yaşamaya devam etmektedir.