1870 yılında İstanbul'un Acıbadem semtinde hayata gözlerini açan ve 20. yüzyılın başında gerçekleştirdiği çalışmalarla Türk yapı sanatında çığır açan Ahmed Kemaleddin, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın en önemli temsilcilerinden biridir. Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılma dönemindeki mimari ortamda yabancı ve azınlık mimarların etkinliğinin arttığı bir süreçte yetişen sanatçı, geleneksel Türk mimari formlarını modern tasarım ilkeleriyle birleştirerek yerli bir ekol oluşturmuştur. Hem Osmanlı'da hem de Cumhuriyet'in ilk yıllarında anıtsal eserler üreten ünlü mimar, 13 Temmuz 1927'de Ankara'nın Ulus semtinde vefat etmiştir.
Eğitim Hayatı ve Akademik Kariyeri
Orta sınıfa mensup bir ailenin tek çocuğu olan Ahmed Kemaleddin'in babası Bahriye miralaylarından Ali Bey, annesi ise Sadberk Hanım'dır. Eğitim hayatına 1875 yılında İbrahim Ağa İbtidai Mektebi bünyesinde adım atan sanatçı, babasının görevi sebebiyle 1881'de Girit'e giderek orta öğrenimine bu adada devam etmiştir. Aile tekrar İstanbul'a dönünce eğitimini Numune-i Terakki (İstanbul Erkek Lisesi) bünyesinde tamamladı. Bu dönemde mühendisliğe büyük ilgi duyan Kemaleddin Bey, 1887'de henüz 17 yaşındayken Hendese-i Mülkiye Mektebi'ne (İstanbul Teknik Üniversitesi) kabul edilmiştir.
Mühendislik eğitimini 1891 senesinde birincilikle bitiren genç mimar, okulundaki Alman akademisyen Jachmund'un asistanlığına getirilmiştir. Bu akademik görevi dört yıl sürdürürken okul dışında kendi özel bürosunu faaliyete geçirip ilk bağımsız tasarımlarını yapmaya başlamıştır. Hocasının desteğiyle 1895 yılında Almanya'ya giden sanatçı, buradaki eğitimi için devletten burs almıştır. Berlin'de yer alan Charlottenburg Technische Hochschule (Berlin Teknik Üniversitesi) bünyesinde iki yıl eğitim görmüş, ardından iki buçuk yıl boyunca Alman mimarlık bürolarında çalışarak tecrübe kazanmıştır. 1900 yılında İstanbul'a dönerek okulundaki öğretim üyeliğine geri dönmüş ve Jachmund'un Türkiye'den ayrılmasının ardından onun verdiği mimarlık derslerini bizzat üstlenmiştir.
Mesleki Örgütlenme ve Demiryolu Projeleri
Mesleki dayanışmaya inanan Kemaleddin Bey, 1908 yılında Osmanlı Mimar ve Mühendis Cemiyeti'ni kurarak bu alanlardaki ilk meslek odasının doğuşunu sağlamıştır. İkinci Abdülhamid'in 1909'da tahttan indirilmesi ve İttihat ve Terakki üyesi olan Halil Hammâde Paşa'nın Evkaf Nazırı olmasıyla birlikte vakıfların başmimarlığına atanmış ve yeni kurulan İnşaat ve Tamirat Müdürlüğü'nün başına getirilmiştir. Bu görevdeyken Şark Demiryolları projelerini üstlendi.
Mimarın bu şirket için gerçekleştirdiği ilk çalışma olan Filibe Garı projesindeki büyük başarısı, onun Selanik ve Edirne garlarını da tasarlamasını sağlamıştır. Selanik Garı'nın sadece temelleri atılabilmiştir. Edirne Garı inşaatı ise savaşlar sebebiyle yarım kaldı. İkinci Meşrutiyet'in başlarında tasarlanan Edirne Garı'nın inşasına Balkan Savaşı öncesinde başlansa da yapı ancak Cumhuriyet'in ilanından sonra, 1930 yılında hizmete girebilmiştir. Tasarım yılı tam belirlenemeyen bu anıtsal istasyon binası, günümüzde Trakya Üniversitesi rektörlük binası olarak kullanılmaktadır. Sanatçı ayrıca 1908'de inşasına başlanan ve 1910'da Terakki Kız Mektebi olarak açılan Edirne Ticaret Lisesi binasını da tasarlamıştır. Sofya Garı ise Meşrutiyet'ten önce tamamlandı.
Ulusal Üslubun İnşası ve Mescid-i Aksa Restorasyonu
Tarihi binaların restorasyonuyla yakından ilgilenen ünlü sanatçı, çalışmalarında klasik Osmanlı mimarlık ilkelerini etüt ederek kendi özgün tasarım çizgisini şekillendirmiştir. 1910'lu yılların başından ömrünün sonuna dek yoğun bir çalışma temposu içine girmiş, hem İstanbul'da hem de farklı coğrafyalarda kalıcı eserler inşa etmiştir. Önemli çalışmalarından bir diğeri Mescid-i Aksa restorasyonudur. Bu restorasyon için bir süre Kudüs'te kalmıştır. Restorasyon onarımlarının ardından Türkiye'ye dönmüştür. Dönüşünde yeni başkent Ankara'da kurulan yeni yapılara yoğunlaştı.
Mimar Kemaleddin'in kaynakta adı geçen ve tasarım veya restorasyon süreçlerinde rol aldığı başlıca yapılar şu şekildedir:
- Filibe Garı: Şark Demiryolları Şirketi için tasarlanan ve mimarın büyük başarı kazandığı ilk istasyon binasıdır.
- Edirne Garı: Yapımına Balkan Savaşı öncesinde başlanan ve günümüzde Trakya Üniversitesi rektörlük binası olarak hizmet veren anıtsal yapıdır.
- Sofya Garı: İkinci Meşrutiyet'in ilan edilmesinden önce yapımı tamamlamış olan demiryolu istasyonudur.
- Edirne Ticaret Lisesi: 1908 yılında yapımına başlanan ve ilk olarak Terakki Kız Mektebi adıyla eğitim hayatına başlayan okul binasıdır.
- Selanik Garı: Mimar tarafından tasarlanan fakat inşaat süreci yalnızca temel aşamasında kalan projedir.
- Mescid-i Aksa: Kudüs'te yer alan ve mimarın onarım çalışmaları için bir dönem şehirde kalmasını gerektiren kutsal mekandır.