Mihran Apikyan Efendi, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde Türkçe dil eğitimi alanında çok önemli adımlar atmış bir eğitimcidir. Ermeni asıllı yazar, 1855 yılında İstanbul'un Samatya semtinde doğmuş ve ömrünü dil çalışmalarına adamıştır. Kendisi 1938 yılında vefat etmiştir. Hayatı boyunca kaleme aldığı otuza yakın ders kitabı ve hazırladığı kapsamlı sözlük çalışmasıyla, hem Osmanlı hem de Cumhuriyet döneminde Türkçe eğitiminin gelişmesine çok büyük katkılar sunmuştur. Apikyan, hazırladığı nitelikli öğretim materyalleriyle dil öğretimini sistematik bir zemine oturtmuştur.
Samatya'dan Bâb-ı Seraskerî'ye Uzanan Hizmet Yılları
Başarılı yazarın uzun yıllar süren eğitimcilik kariyeri doğup büyüdüğü semt olan Samatya'da başlamıştır. İlk görev yeri Sahakyan Mektebi oldu. Takvimler 1873 yılını gösterdiğinde, bu köklü okulun Türkçe öğretmenliği görevine atanarak genç dimağlara anadili sevgisini aşılamaya başladı. Göreve başladığında henüz çok genç bir öğretmen adayıydı. Buradaki başarılı Türkçe öğretimi faaliyetleri sayesinde kısa sürede çevresinde saygınlık kazanmayı başardı. Okuldaki özverili çalışmaları kısa sürede büyük takdir kazanınca, askeri ve idari bürokrasinin en önemli merkezlerinden biri sayılan Bab-ı Seraskeri (Genelkurmay) Tercüme Kalemi bünyesinde görev almıştır. Tercüme kalemi, devlet bürokrasisinde yabancı dillerdeki belgelerin çevrildiği en kritik mevkilerden biriydi. Apikyan, bu büroda çalışarak resmi tercüme işlerine önemli katkılar sundu. Buradaki resmi görevinin yanı sıra, İstanbul'daki çeşitli Ermeni mekteplerinde de öğretmenlik yaptı. Bu kurumlarda sadece Türkçe değil, aynı zamanda Doğu dillerinin temeli olan Arapça ve Farsça dersleri de okuttu. Birçok öğrencinin yetişmesine katkı sağladı.
Dil Eğitimine Yön Veren Eserler
Yazarlık hayatı boyunca durmaksızın üreten Apikyan, dil bilgisi alanındaki eksiklikleri gidermek için çabalamıştır. Mihran Apikyan'ın telif ettiği otuza yakın eserin tamamı Türkçe ve dil öğretimi teması üzerine kuruludur. Yazar, dilin doğru yazılması, anlaşılması ve kompozisyon kurallarının kavranması amacıyla son derece pratik rehberler hazırlayarak öğrencilere sunmuştur. Bu eserlerin büyük kısmı, Türk ve Ermeni okullarında uzun yıllar boyunca temel kaynak sayılmıştır. Kitaplar, öğrencilerin dillerini en doğru şekilde öğrenmelerini sağlayan rehberler olarak kabul görmüştür. Önemli yapıtlarından bazıları şunlardır:
- Güldeste: Bu eser, düzgün yazı örneklerini bir araya getirerek öğrencilerin yazım becerilerini geliştirmeyi amaçlamıştır.
- Letaif-i Asar: Güzel yazı örnekleri bu kitapta toplanmıştır.
- Tatbikat-ı Münşeat: Tatbikat-ı Münşeat, öğrencilere kompozisyon derslerini pratik ve anlaşılır uygulamalarla aktarmayı başarmıştır.
- Nutuklar Mecmuası: Nutuklar Mecmuası adındaki eser, hitabet yeteneğini güçlendirmek isteyenler için rehber niteliğinde hazırlanmıştır.
- Müntehabat-ı Zeban-ı Farsi: Müntehabat-ı Zeban-ı Farsi ise Farsça dil eğitimini kolaylaştırmayı hedefleyen sistematik bir ders kitabıdır.
Sözlükçülük ve Hukuk Çalışmaları
Mihran Apikyan Efendi, sözlükçülük çalışmalarıyla da dil dünyasında son derece önemli adımlar atmıştır. Yazar, 1892 yılında İstanbul'da yayımlanan ve tam otuz bin kelime barındıran kapsamlı bir Ermenice-Türkçe-Fransızca lugat hazırlayarak döneminin dil çalışmalarına yön vermiştir. Bu kapsamlı sözlük, farklı diller arasındaki ticari ve kültürel ilişkilerin gelişmesine katkı sunmuştur. Sözlük, üç dilli yapısıyla hem yerel halk hem de yabancı araştırmacılar için önemli referans olmuştur. Eser, dönemin en popüler başvuru kaynaklarındandı. Dil alanındaki çalışmalarının yanı sıra yasa derlemelerine de ilgi duyan Apikyan, Hülasa-yı Kavanin adlı bir kitap hazırladı. Bu eser, Osmanlı dönemindeki çeşitli kanunları bir araya getiren derli toplu bir kaynak niteliğindedir. Hukuk metinlerinin sadeleştirilerek halka ulaştırılması konusunda da yazar öncü bir rol üstlenmiştir. Yazarın zengin külliyatı, modern Türkçe öğretim metodolojisinin gelişiminde kalıcı izler bırakmıştır. Kendisi, çok kültürlü Osmanlı entelektüel hayatının ve Türk eğitim tarihinin her zaman saygıyla anılan, dil öğretimine ömrünü adamış en saygın şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilmektedir.