Türkiye'de modern mammaloji ve biyospeleoloji çalışmalarının öncüsü olan değerli bilim kadını Fatma Melahat Çağlar, 1909 yılında Rodos'ta dünyaya gelmiştir. Cumhuriyet'in ilk nesil kadın araştırmacılarından biri olan Çağlar, ülkemizdeki ilk sistemli yarasa (Chiroptera) araştırmalarını gerçekleştirerek adını bilim tarihine yazdırmıştır. Uzun yıllar boyunca zorlu doğa koşullarında yürüttığü arazi çalışmalarıyla tanınan akademisyen, 21 Ağustos 2002 tarihinde aramızdan ayrılmıştır.
Rodos'tan Berlin Üniversitesine Uzanan Akademik Yolculuk
Çağlar, çocukluk yıllarını Rodos'ta geçirmiş ve temel ilkoğrenim eğitimini de yine bu adada tamamlamıştır. Onun babası Ömer Lütfi Bey'dir. Daha sonra ailesiyle birlikte İstanbul'a gelerek Erenköy Kız Lisesi'ne kaydolmuş, başarılı geçen lise yıllarının ardından 1929 yılında bu köklü kurumdan başarıyla mezun olmuştur. Genç Cumhuriyet'in bilimsel kalkınma hamleleri doğrultusunda açılan devlet bursunu kazanarak yüksekoğrenim görmek amacıyla Almanya'ya gitmiştir. Almanya'da bulunduğu süre boyunca Bonn ve Berlin üniversitelerinin Tabiiye bölümlerine büyük bir hevesle devam etmiştir. Sürüngenlerin dünyasına duyduğu ilgiyle 'Bazı Sürüngenlerin Termotaktik Davranışları' başlıklı doktora tezini hazırlamıştır. Bu çalışmasını 1936 yılında Berlin Üniversitesi'nde tamamlayarak 'doktor' unvanı ile mezun olmayı başarmıştır.
İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesinde İlk Adımlar
Doktora derecesini almasının hemen ardından, 1936 yılında Türkiye'ye dönmüştür. Aynı yıl İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Antropoloji asistanı olarak göreve başlayarak akademik hayatına adım atmıştır. Melahat Hanım, 24 Kasım 1937 tarihinde ise enstitü bünyesindeki Hayvanat Enstitüsü asistanlığı kadrosuna tayin edilmiştir. Genç bilim kadınının enstitüdeki gayretleri kısa sürede meyvelerini vermiştir. Hayvanat Enstitüsü bünyesinde yürüttığü titiz çalışmalar, fakülte yönetimi tarafından da takdirle karşılanmıştır. O dönemde Türkiye'de zooloji eğitimi oldukça kısıtlı kaynaklarla sürdürülmekteydi. Bu nedenle yapılan her çeviri kitap, öğrenciler için hayati önem taşımaktaydı. Burada, ünlü zoolog Curt Kosswig'in verdiği dersleri Almanca'dan Türkçe'ye çevirerek enstitüdeki öğrencilere çok büyük kolaylıklar sağlamıştır. Bu çeviri faaliyetleri enstitüde çok beğenilmiştir. Çağlar, bu verimli akademik iş birliğini daha da ileriye taşıyarak Kosswig'in kaleme aldığı Türkiye'nin ilk Türkçe Genel Zooloji kitabını Saadet Ergene ile birlikte 1941 yılında Almanca'dan dilimize kazandırmıştır.
Türkiye'de Mammalojinin ve Biyospeleolojinin Doğuşu
Akademik kariyerinin ilerleyen dönemlerinde, 1950'li yılların sonuna doğru memeli hayvanları inceleyen mammaloji bilim dalına yönelmiştir. Ülkemizde o döneme kadar el atılmamış olan yarasa (Chiroptera) toplulukları üzerinde ilk sistemli araştırmaları başlatan isim olmuştur. Bu araştırmalar Türkiye'de bir ilktir. Mağara ekosistemleri üzerindeki saha çalışmaları son derece meşakkatli geçmiştir. Çağlar, ülkenin dört bir yanındaki karanlık mağaralara girerek yarasaların yaşam alanlarını yerinde incelemiştir. Toplanan değerli bilimsel veriler, Türkiye'nin biyoçeşitlilik haritasının çıkarılmasına büyük katkılar sunmuştur. Böylece Türk bilim dünyası, o güne dek keşedilmemiş yaban hayatı unsurlarıyla tanışmıştır. Mağaraların derinliklerindeki ekosistemleri sabırla inceleyen Çağlar, aynı zamanda Türkiye'nin ilk biyospeleoloji uzmanlarından biri unvanını almıştır. Tam da bu yıllarda Ankara Üniversitesi Biyoloji Bölümünde kemiriciler üzerinde çalışmalar yürüten Bahtiye Mursaloğlu ile yolları kesişen Çağlar, ülkemizde modern mammaloji biliminin temellerini atan kurucu isimlerden olmuştur.
Unvanlar, Başarılar ve Bilimsel Miras
Akademik kadrolarda adım adım yükselen Melahat Hanım, 24 Ekim 1948 tarihinde 'eylemsiz doçent' unvanını almıştır. Ocak 1952 tarihinde 'eylemli doçent' kadrosuna atanarak çalışmalarını sürdürmüştür. Bilim dünyasındaki özverili gayretleri neticesinde 1965 yılında 'eylemsiz profesör', 1970 yılında ise 'eylemli profesör' kadrosuna terfi ettirilmiştir. Çağlar'ın akademik hayatı boyunca aldığı başlıca unvanlar şunlardır:
- 1948 yılında kazandığı eylemsiz doçentlik unvanı,
- 1952 yılında elde ettiği eylemli doçentlik kadrosu,
- 1965 yılında ulaştığı eylemsiz profesörlük unvanı,
- 1970 yılında atandığı eylemli profesörlük derecesi.
Akademide geçirdiği uzun yıllar boyunca yetiştirdiği öğrencileriyle de Türk bilimine çok büyük katkılar sunmuştur. Kendisinin yetiştirdiği değerli doktora öğrencisi Cengiz Kurtonur, Trakya bölgesi kemiricileri (Rodentia) üzerinde yürüttığü kapsamını tez çalışmasını 1972 yılında başarıyla tamamlayarak bu alandaki bilimsel birikimi daha da öteye taşımıştır. Bu tez bilim dünyasında ses getirmiştir. Profesör Melahat Çağlar, 13 Temmuz 1979 tarihinde yaş haddinden dolayı İstanbul Üniversitesi bünyesindeki görevinden emekliğe ayrılmıştır.