Mehmet Şükrü Sekban, yakın tarihimizin en fırtınalı dönemlerinde hekimlik kimliğiyle öne çıkmış bir aydındır. 1881 yılında Diyarbakır'ın tarihi ilçesi Ergani'de doğan Sekban, memleket meselelerine her zaman ilgi duymuştur. Genç yaşta tıp eğitimi almıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarından Türkiye Cumhuriyeti'nin inşasına uzanan süreçte, askeri tabip ve politik figür olarak çok yönlü bir yaşam sürmüştür. 1923 yılındaki Lozan Antlaşması'nın ardından rotasını Bağdat'a çevirmiştir. Bu sıra dışı entelektüel, ömrü boyunca bölgesindeki büyük siyasi kırılmaların en yakın şahitlerinden biri olmayı başarmıştır.
İlk Yılları ve Askeri Tıbbiye Dönemi
Diyarbakır topraklarında filizlenen bu yaşam öyküsü, zorlu eğitim basamaklarıyla şekillenmiştir. İlk öğrenim yıllarını Maden ve Kızılkilise bölgelerinde tamamlayan genç Şükrü, orta öğrenimi için Diyarbakır şehir merkezine gitmiştir. Daha sonra ilim ve imparatorluk merkezi olan İstanbul'a doğru yola koyulmuştur. Burada Çengelköy Lisesi'nde okuyarak lise diplomasını almıştır. Başarılı derslerinin ardından vatani görevini tıp alanında yapmak amacıyla Askeri Tıbbiye okuluna kaydını yaptırmıştır. Eğitimi boyunca hekimlik mesleğinin tüm inceliklerini öğrenmeye gayret etmiştir. Nihayet 1903 senesinde, Askeri Tıbbiye'den yüzbaşı rütbesi kazanarak mezun olmayı başarmıştır. Bu mezuniyet, onun hem askeri hem de entelektüel hayatının profesyonel başlangıç noktası olmuştur.
Bağdat Yılları, Siyaset ve Bakanlık
Lozan Antlaşması'nın 1923 yılında imzalanması, Mehmet Şükrü Sekban'ın hayatında yepyeni bir sayfa açmıştır. Türkiye sınırları dışına çıkmaya karar veren hekim, rotasını Irak'ın başkenti Bağdat'a çevirmiştir. Siyasi alanda fikirlerini açıkça ifade etmekten çekinmeyen Sekban, o dönem Naifa Vekilliği ve Diyarbakır milletvekilliği görevini yürüten Feyzi Pirinççioğlu'nun politikalarını sert sözlerle eleştirmiştir. Bağdat'ta geçirdiği süre boyunca yerel otoritelerle ve nüfuzlu kişilerle yakın ilişkiler kurmuştur. İstanbul yıllarından tanıdığı Nuri Sait Paşa ile yolları Irak topraklarında yeniden kesişmiştir. Nuri Sait Paşa'nın Kral I. Faysal'ın hükümdarlığı döneminde kurduğu kabinede yer almıştır. Bühelikle Irak hükümetinde Sağlık Bakanlığı makamına getirilmiştir. Bu görev, onun tıp bilgisini devlet yönetimiyle birleştirdiği en üst düzey makam olmuştur.
"La Question Kurde" Eserinin Doğuşu ve Büyük Tartışmalar
Yoğun devlet işleri ve siyasi gerilimler, ünlü hekimin sağlığını olumsuz etkilemeye başlamıştır. Kendisinde verem başlangıcı niteliğinde bir zayıflık hissedince tedavi amacıyla Almanya'ya seyahat etmiştir. Sanatoryumda yatarken Alman basınını yakından takip eden Sekban, Türkiye'de yaşanan sert Kürt isyanlarını ve bu süreçteki acı haberleri üzüntüyle okumuştur. Bu derin keder içinde, Ankara'daki yöneticilerin baskı politikalarını hafifletmek için radikal bir fikre kapılmıştır. 1933 yılında Paris'te Fransızca dilinde basılacak olan ünlü eseri "La Question Kurde" (Kürt Meselesi) kitabını kaleme almıştır. Bu kitabında Kürtlerin köken olarak Türk olduğunu iddia etmiştir. Bu şaşırtıcı tez, hem o dönemde hem de günümüzde büyük tartışmalara kapı aralamıştır. Kitap, resmi çevreler tarafından adeta bir propaganda materyali olarak değerlendirilmiştir.
Ancak bu eserin gerçek yazılış amacı göründüğünden çok daha farklı ve trajiktir. Yıllar sonra ünlü Kürt yazar Musa Anter'e verdiği demeçlerde, bu eseri "uydurma ve sahte" olarak nitelendirmiştir. 1925 sonrasındaki büyük zulümler karşısında dünya kamuoyunun sessiz kalmasından derin acı duyduğunu belirtmiştir. Ankara'daki yöneticilerin tüm dünyayı Türk ilan etmesinden hareketle, "Ben de Kürtler Türk'tür diyeyim de belki üzerlerindeki baskı biraz olsun azalır" gayesiyle hareket ettiğini itiraf etmiştir. Hastane odasında bulabildiği kağıt peçeteler üzerine yazılan bu eser, daha sonra Paris Sorbon Üniversitesi matbaasında basılmıştır.
Bu yayın, yakın dostları arasında büyük bir kırılmaya ve hüzne neden olmuştur. Şam'da bir akşam yemeğinde bir araya geldiği Celadet Bedirhan, sofraya gelen yabancı bir yemeği soran Sekban'a "Doktor, patlıcandır ama sen istersen kabak diyebilirsin" şeklinde unutulmaz bir yanıt vermiştir. Bu ince sitem, Sekban'ın kitabına yapılmış en zarif eleştiri olarak tarihe geçmiştir. Çevresindekiler, doktorun İstanbullu Çerkez eşinin etkisiyle bu kitabı yazdığını ve eşinin İstanbul özlemi yüzünden Atatürk'ün affını kazanmak istediğini iddia etmişlerdir. Fakat Sekban, yaşamı boyunca bu iddiaları şiddetle reddetmiş ve amacının sadece Kürt halkının acısını hafifletmek olduğunu savunmuştur.
Yurda Dönüş ve Son Yılları
Mehmet Şükrü Sekban, uzun yıllar sürgün ve gurbet hayatı yaşadıktan sonra nihayet 1939 yılında Bağdat'tan Türkiye'ye dönmüştür. Yurtta hekimlik yapmaya devam eden Sekban, siyaset dünyasından da tamamen uzak kalmamıştır. 1946 yılına gelindiğinde, Türkiye'nin çok partili hayata geçiş sancıları yaşadığı o kritik dönemde, Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi'nin kurucu üyeleri arasında yer almıştır. Yaşamının son yıllarını daha sakin geçiren Şükrü Sekban, 1960 senesinde aramızdan ayrılmıştır. Ardında bıraktığı tartışmalı mirası, tıp alanındaki emekleri ve Kürt siyasi hareketindeki kritik rolü ile hatırlanmaya devam etmektedir.
Şükrü Sekban'ın hayatındaki en önemli dönüm noktaları şunlardır:
- 1903: Askeri Tıbbiye'den yüzbaşı rütbesiyle başarıyla mezun olması.
- 1923: Lozan Antlaşması'nın ardından Irak'a geçmesi ve Sağlık Bakanlığı yapması.
- 1933: Paris'te tartışmalı "La Question Kurde" kitabını yayımlaması.
- 1946: Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi'nin kurucu kadrosunda bulunması.