Cumhuriyet döneminin önemli ve tartışmalı kalemlerinden biri olan Mehmet Şerif Fırat, Doğu Anadolu'nun sosyal yapısına dair sunduğu tezlerle tanınan Zaza kökenli bir Türk öğretmen ve yazarıdır. Mensubu olduğu Hormek aşiretinin tarihsel köklerini araştıran Vartolu Alevi Zaza aydın, Doğu illerinin kültürel kimliği üzerine yazdığı eserler ve makalelerle dikkat çekmiştir. Kaleme aldığı iddialı tarih çalışmalarıyla fırtınalar koparan Fırat, 1 Temmuz 1949 tarihinde Kasıman'da amcası Halil Ağa (Kanmaz) tarafından öldürülmüştür.
Yazarlık Kariyeri ve Eserleri
Mehmet Şerif Fırat, fikirlerini kamuoyuyla paylaşmak adına dönemin etkili yayın organlarından Tanin gazetesinde yazılar kaleme almıştır. Bu mecrada meşhur Varto Mektubu yayımlandı. Bu yazı, "İrtica Yılanı Uyanıyor" başlığını taşıyordu. Yazarın bu mektubu, bölgedeki toplumsal hareketliliğe ve fikri dönüşümlere bakışını yansıtır. Yazın hayatındaki en büyük yankıyı ise 1948 yılında yayımladığı Doğu İlleri ve Varto Tarihi isimli eseriyle uyandırmıştır. Yazar, bu kitabında hem kendi köklerini hem de bölgedeki aşiret yapılarını detaylıca ele alarak kendi döneminde ses getiren bir çalışmaya imza atmıştır. Doğu İlleri ve Varto Tarihi kitabında Hormek aşiretinin kökenlerini Harezmlilere dayandıran yazar, bu topluluğun geçmişini Orta Asya bağlamında değerlendirir. Ayrıca Dersim aşiretlerinin de Türk olduğunu ileri sürerek o yıllarda akademik ve siyasi çevrelerde geniş tartışmalara yol açmıştır.
Öne Çıkan Fikirleri ve Çalışmaları
- Doğu İlleri ve Varto Tarihi: Yazarın 1948 yılında yayımladığı ve bölgedeki aşiretlerin kökenini araştıran en önemli yapıtıdır.
- Varto Mektubu: Tanin gazetesinde "İrtica Yılanı Uyanıyor" başlığıyla basılan ve bölgedeki toplumsal hareketliliğe odaklanan meşhur yazısıdır.
- Etnik Köken Tezleri: Zazaların ve Dersim aşiretlerinin tarihsel süreçte Türk kökenli olduğunu savunan görüşler bütünüdür.
Tezleri ve Tarihsel İddiaları
Mehmet Şerif Fırat'ın en çok öne çıkan görüşleri, Doğu Anadolu'daki halkların etnik kökenlerine ilişkindir. Vartolu Alevi Zaza kimliği taşıyan araştırmacı öğretmen, Zazaların tarih sahnesindeki yolculuğunu Arap istilası dönemine kadar götürür. Ona göre Zaza toplulukları, Arap istilası sırasında İran topraklarını terk ederek Anadolu'ya göç etmişlerdir. Bu süreçte esasen Türkçe olan anadillerini zamanla unuttuklarını iddia etmiştir. Fırat, benzer şekilde Kürtlerin kökeninin de Türklere dayandığını eserlerinde açıkça savunmuştur.
Aşiret Yapısı ve Trajik Ölümü
Fırat'ın mensubu olduğu Hormek aşireti hakkında devlet kaynaklarında farklı bilgiler yer almaktadır. Genel Komutanlık tarafından 1970 yılında hazırlanan ve daha sonra Kaynak Yayınları tarafından basılan "Aşiretler Raporu" adlı devletin istihbarat belgelerinde Hormek aşireti, Kürtçenin farklı lehçelerini konuşan bir Kürt aşireti olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, Fırat'ın kendi kitabında ortaya koyduğu Harezmli kökenli Türk teziyle bir tezat oluşturmaktadır.
Tarihsel tezleri ve yazılarıyla fırtınalı bir yaşam süren Mehmet Şerif Fırat, ömrünün son yıllarında aile içi ve aşiret içi gerilimlerle karşı karşıya kalmıştır. Yaşanan bu gerginlikler neticesinde, 1 Temmuz 1949 tarihinde Kasıman'da amcası Halil Ağa (Kanmaz) tarafından vurularak öldürülmüştür. Bu olay, yazarın erken yaşta aramızdan ayrılmasına neden olmuş ve geride derin tartışmalar bırakan bir külliyat kalmıştır.