Kayseri'nin Sarız ilçesinde 1948 yılında dünyaya gelen Mehmet Bayrak, Kürt ve Alevi tarihi üzerine yaptığı akademik araştırmalarıyla adından söz ettiren üretken bir yazar, Türkolog ve Kürdologdur. Çocukluğunda edindiği kültürel birikimi, Ankara Üniversitesi'ndeki Türkoloji eğitimiyle pekiştirmiştir. Özellikle Alevi-Kızılbaş, Ahl-e Haqq, Yâresân ve Êzîdî inanç sistemlerine yönelik derinlikli incelemeleriyle tanınan Bayrak, bu alandaki tabuları yıkan eserleriyle bilinmektedir. Eserlerinde Kürtlerin ve Alevilerin toplumsal yapılarını inceleyen yazar, yayıncılık faaliyetleri ve cesur kaleminden ötürü hayatı boyunca pek çok hukuki mücadeleyle karşı karşıya kalmıştır.
Eğitim Hayatı ve İlk Çalışmaları
Bayrak, Alevi-Kızılbaş toplumu içerisinde son derece saygın bir konuma sahip olan Sînemillî Aşireti ve Ocağı'na mensup bir ailede doğdu. İlköğrenimini Sarız'ın Dallıkavak köyünde tamamlayan yazar, ortaokul ve lise yıllarını ise Kayseri'de geçirdi. Yükseköğrenimini tamamlamak amacıyla Ankara'ya giderek Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Bölümü'ne kaydoldu. 1970 yılında buradaki eğitimini başarıyla noktaladıktan sonra, ilk araştırmalarını Türkoloji alanında yoğunlaştırmıştır. 1971 yılından itibaren edebiyat ve kültür konulu yazıları farklı gazete ile dergilerde neşredilmeye başlandı.
Kürdoloji Alanındaki Çalışmaları ve Yayıncılık
Türk kültürü üzerine kıymetli makaleler üreten yazar, Türkoloji araştırmalarının hemen ardından ilgisini Kürdoloji alanına kaydırmıştır. Ayrıca 1976 yılından itibaren çeşitli mecmualarda bu alanda yazmaya başladı. Yazılarında hem kendi adını kullandı hem de muhtelif takma isimler tercih etti. 1990'lı yılların başına gelindiğinde ise Kürdoloji sahasındaki hacimli kitaplarını ardı ardına neşretmeye başladı. Bu dönemde yayımladığı ses getiren eserler, dönemin hassas siyasi atmosferinde büyük yankı uyandırdı. Yazdığı kitapların birçoğu Türkiye'de toplatıldı ve hakkında çok sayıda dava açıldı. Bayrak, 1997 yılında Almanya'da "Alevilik ve Kürtler (İnceleme-Araştırma-Belgeler)" adlı önemli bir derleme kitap çıkardı. O dönemde Alevilik üzerine yüzlerce eser yayımlanmaktaydı. Kürt Aleviliği ile Türk Aleviliği arasındaki benzerlik ve farklar kamuoyunda hararetle tartışılıyordu. Hollandalı antropolog Prof. Dr. Martin van Bruinessen, Bayrak'ın bu çalışmasının söz konusu tartışmalara en nitelikli kaynakları sunduğunu ifade etmiştir. Bu eser, alanındaki en değerli referans kaynaklarından biri olarak geniş çevrelerce kabul görmüştür.
Yazarın derinlemesine araştırdığı ve eserlerinde geniş yer verdiği başlıca konular şunlardır:
- Alevilik ve Kürtler arasındaki inançsal ve kültürel bağlar,
- Kızılbaş, Ahl-e Haqq, Yâresân ve Êzîdî inanç sistemlerinin tarihsel gelişimi,
- Türkoloji ve Kürdoloji alanlarındaki tarihi belgeler ve edebi metinler.
Hukuki Mücadeleler ve Sürgün Yılları
Araştırmacı kimliğinin yanı sıra cesur yayıncılık faaliyetleriyle de ön plana çıkan Mehmet Bayrak, 1988 ve 1989 yılları arasında Özgür Gelecek adlı haftalık siyasi dergiyi yayımlamıştır. Yazar, bu derginin hem yazarı hem de imtiyaz sahibi ve yayın genel yönetmeniydi. Dergideki yazılarından dolayı hakkında tam 30 ayrı dava açıldı. Yayıncılık faaliyetleri esnasında defalarca gözaltına alındı ve iki kez demir parmaklıklar ardına gönderildi. Cezaevinde bulunduğu süreçte ağır işkencelere ve toplu dayağa maruz kalan Bayrak, bu ağır darplar nedeniyle ölümün eşiğinden döndü. Uluslararası insan hakları örgütü Helsinki Watch (Helsinki İzleme Komitesi), yazarın maruz kaldığı işkenceleri raporlaştırdı. Bu rapor hem yurt içinde hem de uluslararası kamuoyunda çok büyük tepki topladı. Tarihler 1994 yılını gösterdiğinde Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından 10 yıl 6 ay ağır hapis cezasına çarptırıldı. Kararın ardından Bayrak, aynı yıl ülkeyi terk ederek yurt dışına gitmek zorunda kaldı. Sürgüne gitmeden önce Kürdoloji alanında 20'ye yakın kitaba imza atmıştı. Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından kendisine verilen ağır cezaların ardından, 1995 yılının başlarında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne dava açarak hukuk mücadelesini uluslararası boyuta taşımıştır. Yıllar süren yargılamanın ardından 2002 senesinde nihayete eren davada mahkeme, Türkiye'yi haksız bularak tazminat ödemeye mahkûm etmiştir. Yazar, bu kararla birlikte hukuk mücadelesini uluslararası alanda tescillemiş oldu.