Cumhuriyet tarihinin en dinamik dönemlerinde hukukçu kimliği ve öncü siyasi kimliğiyle tanınan Mebrure Aksoley, 10 Ağustos 1902 tarihinde Selanik'te başlayan yaşam serüvenini Türk kadınının hakları için adanmış bir ömürle taçlandırdı. Türkiye Cumhuriyeti'nin inşasında hem eğitimci hem de parlamenter olarak kritik roller üstlenen bu değerli devlet kadını, gerek meclis kürsülerinde gerekse sivil toplum örgütlerinde yürüttüğü çalışmalarla adını altın harflerle yazdırdı. Selanik'ten Ankara'ya, oradan Avrupa'nın başkentlerine uzanan bu etkileyici serüven, 2 Mart 1984 tarihinde son bulana dek her anı vatan ve toplumsal gelişim sevdasıyla dolup taştı.
Selanik'ten Ankara Rüzgârına: Savaşın Gölgesinde Gençlik Yılları
Emine Mebrure Hanım, Selanik'te, Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı döneminde dünyaya gözlerini açtı. Babası, askeri mühendislik alanında uzman olan İstihkâm Binbaşısı Ahmet Halit Bey; annesi ise Kırklareli'nin Lüleburgaz ilçesinde tarımla uğraşan, köklü Bilgicizadeler ailesinden Ali Aşkı Bey'in kızı Fatma Hanım'dı. Balkan Harbi'nin yıkıcı etkileri Selanik'i vurana dek çocukluğunu bu tarihi şehirde geçiren Mebrure Hanım, savaşın patlak vermesiyle birlikte ailesiyle birlikte göç yollarına düştü. Birinci Dünya Savaşı'nın zorlu ve karanlık yıllarında önce Bandırma'da, ardından Alaşehir'de ikamet etmek zorunda kalarak Anadolu'nun o dönemki çetin şartlarına bizzat şahit oldu.
Eğitim hayatına İzmir'de başlayan Mebrure Aksoley, savaş koşulları nedeniyle tahsilini tamamlamak üzere İstanbul'a geçmek durumunda kaldı ve 1921 yılında Çamlıca Lisesi'nden mezun oldu. Babası Ahmet Halit Bey'in vatan savunmasına katılmasıyla birlikte aile, 1922 senesinde kurtuluş mücadelesinin merkezi olan Ankara'ya yerleşti.
Ankara'ya gelişiyle birlikte toplumsal sorumluluk alan Mebrure Hanım, Millî Mücadele'nin zorlu günlerinde Keskin İlkokulu bünyesinde fahri öğretmenlik üstlenerek çocukların aydınlanması için emek verdi. Çankaya ilçesinde özel bir ilkokul açtı. Kurtuluş Savaşı'nın zaferle taçlandığı ve Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923 yılında, yaşamını Ahmet İhsan Bey (Aksoley) ile birleştirdi. İki çocuk sahibi olan Mebrure Hanım, eşinin eğitimi dolayısıyla uzun yıllar yurt dışında yaşayarak vizyonunu genişletme fırsatı buldu.
Eşinin Almanya'daki eğitimi ve öğrenci müfettişliği görevi sebebiyle uzunca bir süre bu ülkede ikamet eden Mebrure Aksoley, Avrupa kültürünü ve hukuk sistemlerini yakından gözlemledi. Almanya'nın ardından Fransa, İngiltere ve Macaristan'da bulundu. Bu uluslararası deneyimler, onun dünyaya bakışını zenginleştirirken ülkesine döndüğünde yapacağı reformist çalışmalara da zemin hazırladı. Türkiye'ye geri dönüşünün ardından, edindiği birikimi akademik bir dereceyle taçlandırmak isteyerek Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne kaydoldu. 1938 yılında bu fakülteden mezun olarak genç Cumhuriyet'in sayılı kadın hukukçularından biri unvanını kazandı.
Sivil Toplum ve Yazın Dünyasında Kadın Hakları Mücadelesi
Hukuk eğitimini tamamladıktan sonra toplumsal alanda aktif roller üstlenen Mebrure Aksoley, özellikle kadınların sosyal hayatta hak ettikleri konuma gelmesi için yoğun çaba harcadı. Yardım Sevenler Cemiyeti çatısı altında Umumi Kâtip ve Umumi Müfettiş unvanlarıyla önemli insani yardım faaliyetlerini koordine etti. Aynı zamanda Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Çankaya Ocağı'nın ve Kavaklıdere Halk Dağıtma Birliği'nin Başkanlığı görevlerini üstlenerek yerel düzeyde halkın ihtiyaçlarına doğrudan çözümler üretti. Aksoley'in toplumsal mücadeledeki en güçlü silahlarından biri de kalemi oldu; dönemin saygın yayın organı Ulus gazetesinde kadın hakları üzerine kaleme aldığı aydınlatıcı makalelerle geniş kitlelerde farkındalık yarattı.
Kadınların örgütlenmesi ve hak arayışlarının kurumsallaşması gerektiğine inanan Mebrure Hanım, bu doğrultuda öncülük etti. Türk Kadın Birliği'nin kurucuları arasında yer aldı. Nisan 1949'da kurulan bu dernekte aktif çalıştı. Kadınların Cumhuriyet kazanımlarını koruması ve ileriye taşıması yönünde kalıcı adımlar atılmasını sağladı.
Meclis Kürsüsünden Senatoya Uzanan Siyasi Kariyeri
Mebrure Aksoley siyasi arenada öne çıktı. Cumhuriyet Halk Partisi bünyesinde önemli görevler üstlendi. V. ve VII. dönem TBMM'de Ankara milletvekili olarak halkın temsilciliğini yaptı. Ayrıca 1943 ve 1946 genel seçimlerinde de CHP listelerinden seçildi. Meclis çatısı altında son derece aktif çalışmalar gerçekleştirdi. Şu önemli komisyonlarda görev alarak yasal düzenlemelerin mutfağında yer aldı:
- Maliye Komisyonu
- Milli Savunma Komisyonu
- Dilekçe Komisyonu
- Çalışma Komisyonu
Türkiye'nin 1960'lı yıllardaki siyasi yeniden yapılanma sürecinde de Mebrure Hanım'a duyulan güven değişmedi. 1961 yılında kurulan Kurucu Meclis'te CHP temsilcisi olarak görevlendirilen tecrübeli siyasetçi, yeni anayasal düzenin inşasında hukuki birikimini cömertçe paylaştı. Siyasi kariyerinin son büyük halkası ise 1964 yılında gerçekleşen Cumhuriyet Senatosu üçte bir yenileme seçimleri oldu. Bu seçimlerde CHP'nin İstanbul adayı olarak Cumhuriyet Senatosu üyeliğine seçilen Aksoley, 1964-1973 yılları arasında bu saygın kurumda senatör olarak vatanına hizmet etmeyi sürdürdü.
Mebrure Aksoley, yaşamı boyunca üstlendiği tüm görevlerde modern Türk kadınının gücünü, zarafetini ve entelektüel derinliğini temsil etti. Hem ulusal hem de uluslararası düzeyde edindiği engin tecrübeleri, Türkiye Cumhuriyeti'nin kalkınma adımlarına kanalize etti. Türk hukukuna, siyasetine ve sivil toplum yapısına paha biçilemez katkılar sunan bu örnek devlet kadını, 2 Mart 1984 tarihinde hayata gözlerini yumduğunda ardında tertemiz bir isim ve ilham verici bir miras bıraktı.